Vào thứ Hai, Đức Lêô lên đường đến Algeria, quê hương của Thánh Augustinô.
Nhà thần học châu Phi thế kỷ IV này là một nguồn cảm hứng lớn đối với Đức Giáo hoàng, vốn là một thành viên của Dòng Thánh Augustinô. Trong chuyến viếng thăm, ngài sẽ đến các địa điểm tại Hippo – tức Annaba ngày nay – một nơi gắn liền với cuộc đời của vị thánh.
Trước chuyến đi, Vatican News đã phỏng vấn triết gia James K. A. Smith, tác giả cuốn On the Road with Saint Augustine, về “cảm thức thực sự về chọn lựa hiện sinh và sự dấn thân” nơi Thánh Augustinô, về “linh đạo của người tị nạn” của ngài, cũng như lý do tại sao tư tưởng của ngài vẫn mang tính thời sự cho đến hôm nay.
Vatican News: Ông được biết đến với việc nhấn mạnh đến chiều kích hiện sinh trong tư tưởng của Thánh Augustinô. Vậy theo ông, Thánh nhân nói gì với đời sống chúng ta hôm nay?
Smith: Tôi đến với Thánh Augustinô qua triết học Pháp thế kỷ XX. Thật thú vị khi thấy Thánh Augustinô dường như vang vọng xuyên suốt truyền thống triết học. Ngài là một nhân vật cổ đại đầy hấp dẫn, nhưng lại mang nhiều nét rất hiện đại; chính vì thế, chúng ta có cảm giác ngài rất gần gũi.
Tôi nghĩ một trong những lý do khiến Thánh Augustinô trở nên thời sự đối với chúng ta - và thật khó để nhận ra điều này độc đáo thế nào trong bối cảnh của ngài - là vì ngài viết như một người có cảm thức sâu sắc về nội tâm và tính chủ thể. Nơi ngài có một ý thức rất rõ về chọn lựa hiện sinh và sự dấn thân, về những quyết định phải được thực hiện. Chính vì thế, ta hiểu được tại sao những triết gia như Heidegger hay Camus trong thế kỷ XX lại thấy nơi ngài một nhân vật truyền cảm hứng.
Một điều khác nơi Thánh Augustinô khiến tôi đặc biệt chú ý là câu mở đầu trong tác phẩm Tự thú, có lẽ là một trong những câu nổi tiếng nhất của văn chương phương Tây. Toàn bộ tác phẩm Tự thú là một cuốn tự truyện được viết dưới hình thức một lời cầu nguyện, và ngài thưa với Thiên Chúa: “Chúa đã dựng nên chúng con cho Chúa, nên tâm hồn chúng con khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.”
Trước hết, đây là một nhận thức sâu xa rằng điều làm nên con người chính là những khát vọng, những cơn đói khát, những ước ao và những khao khát của chúng ta. Nhưng đồng thời, anh có thấy không, ngài cũng rất nhạy bén với nỗi lo âu hiện sinh. Tôi nghĩ Augustinô là người cảm nhận rất rõ sức nặng của sự lo âu ấy - nỗi lo trong việc tìm kiếm điều mình yêu, điều mình khao khát, và cách mà chính điều đó định hình con người chúng ta. Theo tôi, ở điểm này, ngài thật sự có một cái nhìn vượt thời đại.
Triết gia James K. A. Smith
Vatican News: Giáo hội Công giáo vừa bầu chọn vị Giáo hoàng đầu tiên đến từ Hoa Kỳ, và ngài thuộc Dòng Thánh Augustinô. Bản thân ông cũng mang hai quốc tịch Mỹ - Canada. Ông có suy nghĩ gì về cách Thánh Augustinô nói với bối cảnh nước Mỹ hôm nay?
Smith: Có nhiều điều mà câu hỏi này gợi lên trong suy nghĩ của tôi. Trước hết, như có người đã nhận xét, Hoa Kỳ đang vận hành trong một nền văn hóa mang đậm dấu ấn Freud, dù không trực tiếp gọi tên hay ý thức điều đó. Nói cách khác, đời sống văn hóa Mỹ đề cao chủ nghĩa cá nhân, nhấn mạnh đến đời sống nội tâm, cảm xúc, khát vọng và những xung đột bên trong con người – những yếu tố rất gần với cách Freud hiểu về con người. Tôi nghĩ điều này xuất phát từ chính chủ nghĩa cá nhân trong văn hóa và tinh thần Mỹ, vốn tạo nên một cảm thức rất mạnh về tính chủ thể và đời sống nội tâm. Và chính ở điểm này, tư tưởng của Thánh Augustinô thực sự tạo được sự cộng hưởng.
Tôi cũng quan tâm đến cách Thánh Augustinô suy tư về đời sống cộng đồng và chính trị, và điều mà ngài gọi là “tôn thờ ngẫu tượng” trong văn hóa chính trị Mỹ. Trong một tác phẩm sau này của mình, Thành Đô Thiên Chúa, Thánh Augustinô phân biệt giữa thành đô trên trời và thành đô trần thế, hay thành của Thiên Chúa và thành của con người.
Đó không phải là sự phân biệt giữa một thiên đàng mơ hồ nào đó và một thực tại trần thế cụ thể, đầy phức tạp. Thực ra, đó là hai cách hình dung về đời sống xã hội. Sự khác biệt giữa thành của Thiên Chúa và thành của con người nằm ở hai lối tưởng tượng chính trị hoàn toàn khác nhau về ý nghĩa của cộng đoàn. Thành đô trần thế được xác định bởi khát vọng quyền lực và thống trị - libido dominandi - trong khi thành của Thiên Chúa là một cộng đoàn của những công dân được hình thành bởi sự khiêm nhường và hy sinh.
Tôi nghĩ rằng Đức Lêô, với tư cách là một tu sĩ Augustinô, nhìn và nhận định các thực tại chính trị - xã hội qua lăng kính Augustinô như thế.
Vatican News: Ông đã viết về điều ông gọi là “linh đạo của người lữ hành/tị nạn” nơi Thánh Augustinô. Ông có thể giải thích điều đó không?
Smith: Tôi nghĩ một trong những chìa khóa để hiểu tư tưởng của Thánh Augustinô là dụ ngôn người con hoang đàng trong Tin mừng. Trong câu chuyện đó, người con rời bỏ quê hương, đi đến một phương xa và phung phí tất cả những gì mình có. Anh bị mất nhân tính, bị hạ xuống như loài vật, rồi trải qua một khoảnh khắc tỉnh ngộ, nhớ lại mình là ai. Sau đó, anh lên đường trở về, nơi người cha chạy ra ôm lấy anh.
Cấu trúc “ra đi và trở về” này cũng là một phần trong cuộc đời của Thánh Augustinô. Khi Thánh Augustinô rời Bắc Phi với bao ước mơ chinh phục, theo một nghĩa nào đó, ngài chính là người con hoang đàng. Chính vì thế, cái nhìn của Thánh Augustinô về đời sống Kitô hữu được định hình sâu xa bởi cảm thức về hành trình, về chuyển động, về con đường. Ở một mức độ nào đó, ngôn ngữ ở đây chính là ngôn ngữ của người di dân, của người tị nạn, của người lên đường đến một miền đất khác với hy vọng rằng đó sẽ là quê hương. Điều này hiện diện khắp nơi trong các bài giảng của Thánh Augustinô và trong cách ngài đọc Kinh thánh.
Smith: Thật thú vị khi điều này cũng được thể hiện trong cách ngài thi hành sứ vụ giám mục. Thánh Augustinô là một người cổ võ mạnh mẽ nguyên tắc nơi trú ẩn cho những ai đang chạy trốn các hoàn cảnh bất công. Thực vậy, có những đoạn ngài nói rằng Giáo hội phải mở cửa đón nhận người tị nạn, những người đang trốn chạy những hoàn cảnh tồi tệ. Ngài tự hỏi liệu điều đó có nghĩa là chúng ta chấp nhận nguy cơ đón nhận cả những người xấu không, và ngài trả lời là có, đó là một rủi ro. Nhưng ngài khẳng định rằng thà chấp nhận rủi ro ấy còn hơn là dựng tường ngăn cách và loại trừ những người di dân dễ bị tổn thương. Vì thế, “linh đạo người tị nạn” nơi Thánh Augustinô đã trở thành một chính sách mục vụ cụ thể.
Anh biết đấy, Augustinô không chỉ là một nhà thần học vĩ đại hay một triết gia trong truyền thống Tây phương. Ngài sống mỗi ngày như một mục tử, và là mục tử của các mục tử. Nếu muốn nghe tiếng nói rất con người của Thánh Augustinô, ta phải đọc các bài giảng của ngài. Chính ở đó ta thấy ngài ở giữa đoàn chiên của mình. Ngài không ngừng nhắc họ rằng đây là một hành trình dài, một con đường khó khăn, nhưng là con đường chúng ta cùng nhau bước đi. Chúng ta giống như một trại tị nạn. Thành của Thiên Chúa là một trại tị nạn, và chúng ta là những người lữ hành trong đoàn lữ hành ấy, đang tiến về quê hương đích thực là chính Thiên Chúa.
Vatican News: Dĩ nhiên, thần học của Thánh Augustinô cũng từng được dùng để biện minh cho một cách tiếp cận ngược lại: trước hết hãy lo cho những người gần mình, còn những người khác thì sau. Đó có phải là một cách hiểu sai về Thánh Augustinô không?
Smith: Tôi nghĩ là đúng, đó là một cách hiểu sai về Thánh Augustinô, cũng như về Thánh Tôma Aquinô. Thánh Augustinô luôn mời gọi con người yêu thương tha nhân, và điều đó đòi hỏi phải chấp nhận rủi ro và sự mong manh. Dĩ nhiên, trước tác của Thánh Augustinô rất đồ sộ - ngài là một trong những tác giả mà nếu muốn, ta luôn có thể tìm được một đoạn để khiến ngài nói theo ý mình, nếu ta muốn biến ngài thành công cụ phục vụ quan điểm riêng. Nhưng theo tôi, đó là một sự hiểu sai căn bản về trái tim của thần học Thánh Augustinô.
Điều đó không có nghĩa là trong tư tưởng và di sản của Thánh Augustinô không có những mặt tối. Có những thời điểm đáng tiếc và phần nào thiếu nhất quán khi ngài sẵn sàng viện đến quyền lực đế quốc để đối phó với một số đối thủ bị coi là lạc giáo. Tuy nhiên, khi đọc lại Thánh Augustinô, ta dễ dàng thấy rằng điều đó không thực sự phù hợp với chính tinh thần của Thánh Augustinô.
Chúng ta có một bức thư rất đẹp, trong đó ngài viết cho một vị tướng Rôma tên là Boniface, một Kitô hữu đang thi hành chức vụ như một thống đốc tại Bắc Phi. Boniface trở nên nóng vội, gần như nghĩ rằng mình biết Nước Thiên Chúa phải như thế nào, và muốn áp đặt nó, muốn thực hiện Nước Thiên Chúa bằng sức riêng. Thánh Augustinô viết cho ông và nói: “Chúng ta không nên ảo tưởng muốn sống ngay từ bây giờ trong một thế giới chỉ có những người thánh thiện và công chính.”
Điều này cho thấy Thánh Augustinô có một nhãn quan cánh chung rõ ràng. Ngài ý thức rằng có một ý nghĩa quan trọng trong việc chúng ta đang chờ đợi Nước Thiên Chúa đến. Chúng ta không làm cho Nước ấy đến. Chúng ta là những sứ giả của Nước ấy. Chúng ta cố gắng làm cho Nước ấy được nếm trước, nhưng cuối cùng, chúng ta không thể dùng quyền lực để thiết lập một vương quốc của tình yêu. Điều đó hoàn toàn vô lý.
Vatican News: Ông đã lấy bằng tiến sĩ triết học tại Villanova, nơi Đức Lêô XIV cũng từng học. Tôi được biết giáo sư hướng dẫn của ông cũng đã giảng dạy cho vị Giáo hoàng tương lai. Ông có thể chia sẻ điều gì về môi trường triết học tại Villanova lúc bấy giờ và cách nó có thể đã ảnh hưởng đến Đức Lêô?
Smith: Khoa triết học của Villanova từ lâu đã gắn liền với truyền thống Công giáo, đồng thời mở ra một sự quan tâm rộng lớn đến tư tưởng châu Âu thế kỷ XX, đặc biệt là triết học Pháp và Đức. Tôi đến đó học tiến sĩ vì muốn nghiên cứu những nhân vật như Martin Heidegger, Jacques Derrida và Michel Foucault.
Chính bối cảnh triết học Đức - Pháp này đã liên tục quay trở lại với tư tưởng của Thánh Augustinô trong thế kỷ XX. Điều này thật thú vị. Những nhân vật như Heidegger, Camus, Derrida, Jean-François Lyotard - mà ba người sau đều có liên hệ với Algeria - sinh ra tại Algeria hoặc làm việc tại đó khi trưởng thành, rồi trở thành những tên tuổi lớn của trí thức Pháp vào giữa thế kỷ XX, và tất cả họ đều có dịp trở lại với tư tưởng của Thánh Augustinô. Đó chính là môi trường triết học đã góp phần hình thành nên nền tảng đào tạo của Đức Lêô.
Hoài Ân
Chuyển ngữ từ: vaticannews.va
