VẪN GIỮ TÍNH NHÂN BẢN TRONG THỜI ĐẠI CỦA CÁC THUẬT TOÁN
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, khi phẩm giá con người có nguy cơ bị che khuất bởi những sự tập trung quyền lực công nghệ khổng lồ vượt ngoài mọi kiểm soát, cũng như bởi những hình thức phi nhân hóa mới, Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc chúng ta về “bổn phận khẩn thiết” phải tiếp tục giữ sâu xa tính nhân bản.
Đấng kế vị Thánh Phêrô mời gọi chúng ta để công nghệ tiến bộ “mà không để trái tim thoái lui,” ngay giữa thời đại đầy phân cực và bạo lực, chứng kiến sự lan rộng của “văn hóa quyền lực” và việc chiến tranh được phục hồi như một công cụ của chính trị quốc tế.
Ngài mời gọi chúng ta chấp nhận những giới hạn và sự mong manh của con người, và không coi đó là một sai lầm cần phải sửa chữa như ý thức hệ kỹ trị vẫn làm. Đức Giáo hoàng thúc giục chúng ta nhìn thế giới không từ quan điểm của những người quyền lực, nhưng từ phía dưới, qua đôi mắt của những người đau khổ, bắt đầu từ những người bé nhỏ nhất.
Ngài nói, chúng ta phải nhìn nhân loại qua đôi mắt của Thiên Chúa, Đấng đã mang lấy sự yếu đuối của chúng ta và biến nó thành nơi của ơn cứu độ, bởi vì “ngay cả khi máy móc vượt trội về hiệu quả, khuôn mặt con người đang chờ được nhìn đến vẫn là trung tâm của lịch sử chúng ta.”
Magnifica Humanitas, thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, trước hết không phải là một văn bản phân tích về trí tuệ nhân tạo, cũng không đi sâu vào các chi tiết của những tiến trình luôn không ngừng thay đổi.
Đúng hơn, đó là một “tổng luận” áp dụng các nguyên tắc của Học thuyết Xã hội của Hội Thánh vào thời đại AI của chúng ta, củng cố và cập nhật những điểm cốt yếu trong huấn quyền giáo hoàng.
Đây là một văn bản chấm dứt sự hiểu lầm của những người - vì tin tưởng vào sự tự do tuyệt đối của thị trường và công nghệ mới - có khuynh hướng gạt bỏ giáo huấn của các Đức Giáo hoàng về việc cần thiết phải có sự quản trị chung của cả nhân loại trên AI, trên sinh thái toàn diện, trên những cơ cấu kinh tế đang trở thành “cơ cấu của tội lỗi,” và việc khước từ chiến tranh.
Đức Giáo hoàng Lêô XIV, Đấng đã lấy tông hiệu theo Đức Giáo hoàng Lêô XIII, tác giả Rerum Novarum, mời gọi mỗi người chúng ta trong thời đại cách mạng kỹ thuật số này đảm nhận một vai trò tích cực. Ngài nói rằng việc xây dựng “nền văn minh tình thương” được thực hiện qua những hành động trung thành nhỏ bé nhưng bền bỉ, có khả năng ngăn chặn sự phi nhân hóa. Đây là nhiệm vụ gắn bó mật thiết với tất cả chúng ta.
Đức Giáo hoàng Lêô nhắc chúng ta rằng “bất công không chỉ phát sinh từ những lựa chọn sai lầm của cá nhân, nhưng còn từ những cơ cấu, cơ chế và các hệ thống kinh tế, văn hóa tạo ra bất bình đẳng,” và rằng “sự phát triển không thực sự mang tính nhân bản nếu nó làm gia tăng tiêu dùng cho một số người, trong khi chuyển chi phí và gánh nặng sang người khác, hoặc đẩy cả những vùng rộng lớn vào vai trò lệ thuộc.”
Đáng tiếc, điều này đang xảy ra ngay hôm nay trong lĩnh vực các công nghệ mới và những nguồn lực mà chúng đòi hỏi.
Thông điệp khẳng định rằng nguyên tắc sở hữu tư nhân mang “một vai trò xã hội không thể thiếu” và được Hội thánh duy trì. “Ngày nay, trong số những thiện ích vốn được dành cho mọi người một cách phổ quát, chúng ta cũng phải bao gồm những hình thức sở hữu mới như bằng sáng chế, thuật toán, nền tảng kỹ thuật số, hạ tầng công nghệ và dữ liệu,” nhằm ngăn chặn sự xuất hiện hoặc bén rễ sâu của các hình thức loại trừ và tước đoạt tự do.
Ngài nói, công nghệ không phải chỉ là một công cụ đơn thuần; khi nó trở thành tiêu chuẩn để phán xét mọi sự, “nó bắt đầu quyết định điều gì là quan trọng và điều gì có thể bị loại bỏ,” làm cho “con người bị thu hẹp thành những bánh răng đơn thuần trong một hệ thống bị thúc đẩy hướng tới hiệu quả ngày càng lớn hơn.”
Ngài lưu ý rằng ngày nay, quyền kiểm soát các nền tảng, hạ tầng, dữ liệu và năng lực tính toán “không nằm trong tay các quốc gia, nhưng trong tay các tác nhân kinh tế và công nghệ lớn.” Ngài nói, chính các công ty này đặt ra những điều kiện tiếp cận, những quy tắc về khả năng hiển thị, và cả chính khả năng tham gia.
Đức Giáo hoàng nói: “Khi quyền lực như thế tập trung trong tay một số ít người, nó có xu hướng trở nên thiếu minh bạch và né tránh sự giám sát công khai, làm gia tăng nguy cơ của những hình thức phát triển méo mó, vốn tạo ra những sự lệ thuộc mới, loại trừ, thao túng và bất bình đẳng.”
Tái khẳng định sự cần thiết phải vượt qua học thuyết “chiến tranh chính nghĩa,” Đức Giáo hoàng Lêô kêu gọi việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong chiến tranh phải chịu những giới hạn luân lý nghiêm ngặt nhất, vì “không một thuật toán nào có thể làm cho chiến tranh trở nên chấp nhận được về mặt luân lý.”
Trí tuệ nhân tạo đã trở thành một yếu tố quyết định trong việc hình thành dư luận công chúng qua sự thao túng hình ảnh và nội dung, khiến việc phân biệt sự thật với giả dối ngày càng trở nên khó khăn hơn.
Cũng còn nhiều điều chưa biết liên quan đến thị trường lao động. Về điều này, thông điệp nhắc rằng không còn có thể chỉ dựa hoàn toàn vào “bàn tay vô hình” của thị trường.
Các hệ thống chính trị có nhiệm vụ hướng dẫn các động lực kinh tế và công nghệ tới công ích, thúc đẩy công việc có phẩm giá, sự hội nhập xã hội và sự phân phối công bằng những lợi ích của đổi mới.
Tiếp tục giữ tính nhân bản, điều hướng các tiến trình, và tránh những độc quyền khiến gia tăng quyền lực cho một số ít với cái giá là cuộc sống của nhiều người: đó là con đường Đức Giáo hoàng chỉ ra, con đường không dựng lên những rào chắn, cũng không khước từ hoàn toàn việc sử dụng AI.
Trái lại, Đức Giáo hoàng Lêô chỉ ra nhiều khía cạnh tích cực và nhiều ứng dụng hữu ích của AI. Đồng thời, ngài giải thích rằng: sẽ không đủ nếu chỉ đặt câu hỏi luân lý về mục đích tốt hay xấu khi sử dụng AI.
Ngài nói, điều cốt yếu là phải can thiệp sớm hơn, và đặt câu hỏi xem một hệ thống được thiết kế như thế nào, cũng như ý niệm nào về con người và xã hội được ghi khắc trong dữ liệu và các mô hình định hướng nó.
Vì lý do đó, ngài kêu gọi những khuôn khổ pháp lý thích hợp, sự giám sát độc lập, giáo dục người sử dụng, và trên hết là “một hệ thống chính trị không thoái thác nhiệm vụ của mình.”
Nếu không, Đức Giáo hoàng Lêô XIV nói rằng sự thay đổi sẽ chỉ được điều hành bởi logic kỹ trị, và sự thay đổi ấy sẽ được trình bày như điều “cần thiết và không thể tránh khỏi,” cuối cùng áp đặt những quy tắc được “quy định” bởi những người nắm giữ dữ liệu, hạ tầng và năng lực tính toán.
Vì thế, Đức Giáo hoàng Lêô nói rằng chúng ta phải “giải giáp” AI, nghĩa là bác bỏ “giả định cho rằng: quyền lực kỹ thuật sẽ tự động trao quyền cai quản.”
Ngài nói, chúng ta phải làm điều đó không phải để từ bỏ công nghệ, nhưng để ngăn nó thống trị nhân loại và mở rộng cuộc thảo luận về nó.
Thay vì từ bỏ tính nhân bản của mình, chúng ta phải “làm chứng cho sự vĩ đại của nhân loại, nơi mà Thiên Chúa đã chọn để đến cư ngụ.”
Tác giả: Andrea Tornielli - vaticannews.va/en
Nguồn: tgpsaigon.net
