Tập 7: Tình bạn thiêng liêng
(Series viết về Phanxicô Salê · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 19)
Nếu lật lại những trang đẹp nhất của lịch sử Giáo Hội, người ta sẽ thấy một điều rất giản dị: các thánh hiếm khi nên thánh một mình.
Phía sau thánh Phanxicô Assisi là Clara, người bạn nhỏ bé và kiên định, dám bỏ tất cả để chọn cùng một lối sống nghèo khó.
Phía sau Têrêsa Avila là Gioan Thánh Giá, người vừa tranh luận với bà, vừa cùng bà kéo cuộc cải tổ Carmêlô đi đến tận cùng.
Ngay cả Don Bosco, vị thánh của giới trẻ, cũng không đi một mình: bên cạnh ngài là mẹ Margarita, rồi sau này là Maria Mazzarello và cả một mạng lưới bạn hữu thầm lặng.
Các thánh như những vì sao, nhưng rất hiếm khi là “sao lẻ”. Họ thường nên thánh theo cặp, theo nhóm, theo một mạng lưới những con người cụ thể, với những tình bạn rất người: có thư từ, có giận dỗi, có nâng đỡ, có những buổi tối ngồi nói chuyện đến khuya, có những giọt nước mắt không dám khóc trước công chúng.
Các nhà linh đạo gọi đó là tình bạn thiêng liêng: một tình bạn mà trong đó hai người, hoặc một nhóm người, nâng nhau lên trên đường nên thánh, giúp nhau sống gần Chúa hơn, trung thực hơn, hiền lành hơn, chứ không kéo nhau xa Ngài. Thánh Phanxicô Salê, người sau này được gọi là “bậc thầy của đời sống đạo giữa đời”, định nghĩa rất đơn giản: tình bạn thánh là khi “hai người chia sẻ với nhau về những điều tốt lành, nâng đỡ nhau trong nhân đức, và quy hướng tình cảm của mình về Thiên Chúa”.
Trong Giáo Hội, những tình bạn như vậy không phải là ngoại lệ. Chúng là một trong những cách Thiên Chúa yêu con người: Ngài không chỉ chạm đến ta trực tiếp qua bí tích, qua lời cầu nguyện, mà còn gián tiếp qua một khuôn mặt, một giọng nói, một người bạn cụ thể mà Ngài gửi đến đúng lúc ta sắp gục.
Giữa rất nhiều câu chuyện như thế, có một tình bạn vừa nhẹ nhàng vừa mãnh liệt, vừa rất người vừa rất trong sáng, đã làm nảy sinh một dòng tu mới, một linh đạo mới và nâng đỡ cả hai người bước sâu vào lòng Chúa. Đó là tình bạn giữa thánh Phanxicô Salê, giám mục Genève, nhà linh hướng nổi tiếng, và thánh Jeanne de Chantal, một goá phụ trẻ, mẹ của nhiều con, người sẽ trở thành đồng sáng lập Dòng Đức Bà Thăm Viếng.
Nếu muốn hiểu Phanxicô “từ bên trong”, có lẽ không thể bỏ qua lát cắt này: cách ông sống tình bạn thiêng liêng, với tất cả sự tinh tế, trong sáng, và can đảm của một linh hướng, để dẫn một người bạn từ chỗ khổ sở đến gần Chúa. Và qua đó, để chính mình trở nên thánh hơn.
Từ đây, ta có thể bắt đầu kể. Không phải kể đời Jeanne, mà là kể một đoạn đời của Phanxicô, nhìn từ chỗ ông đứng: một giám mục, một người bạn, một linh hướng, đang học yêu cho đúng trước mặt Thiên Chúa.
Mùa Chay ở Dijon: một linh hồn bước ra khỏi trang sách
Mùa Chay năm 1604, Đức cha Phanxicô Salê đến Dijon giảng tĩnh tâm. Ông đã ngoài ba mươi, là Giám mục Genève nhưng đặt toà ở Annecy, vì thành Genève lúc đó nằm trong tay phe Cải cách. Những năm trước đó, ông đã đi qua vùng Chablais, ngủ ở nhà dân, bị người ta chửi, có khi suýt mất mạng, viết những tờ bích chương nhỏ nhét qua khe cửa để giải thích đức tin cho những người đã rời xa Giáo Hội.
Ban ngày ông là giám mục, ban đêm ông là người cầm bút. Từ những bài giảng, những cuộc nói chuyện, những lá thư linh hướng, trong lòng ông đang lớn lên ý tưởng về một cuốn sách viết cho “Philothea”, một linh hồn giữa đời khát khao nên thánh. Trên giấy, ông đã vẽ ra một kiểu thánh thiện mới: không chỉ dành cho các đan sĩ, mà cho người vợ, người chồng, người buôn bán, người công nhân. Nhưng ông vẫn mang trong lòng một câu hỏi: những “Philothea” ấy có thật không, hay chỉ là hình bóng trên trang giấy?
Dijon hôm đó đông. Người ta kéo nhau đến nhà nguyện nghe “vị giám mục hiền lành từ Annecy” giảng. Trong số những người chen chân đứng phía sau, có một người đàn bà goá, mặt phủ khăn, tên là Jeanne de Chantal. Bốn năm trước, chồng bà chết vì một tai nạn săn bắn, ngã xuống trước mắt bà. Từ đó, bà vừa phải nuôi con, vừa phải gánh gia sản nhà chồng, vừa phải chống chọi với một cơn khát thiêng liêng không biết đặt ở đâu.
Jeanne yêu Chúa thật sự. Bà đi lễ, cầu nguyện, bố thí. Bà đọc sách đạo đức. Bà ăn chay, phạt xác. Nhưng càng cố, bà càng mệt. Bà có cảm giác như Thiên Chúa luôn ở một bước phía trước, và bà phải chạy mãi mới đuổi kịp. Không ai dạy bà rằng có một kiểu yêu Chúa hiền lành với chính mình.
Trong bài giảng hôm ấy, Phanxicô không nói về hình phạt hay những hình thức đền tội ngoạn mục. Ông nói về lòng thương xót. Ông nói rằng Thiên Chúa là Đấng “thích kéo hơn là đẩy”, thích mời hơn là dồn, rằng Ngài cúi xuống những người yếu chứ không đợi họ khoẻ lên rồi mới yêu. Ông dùng những hình ảnh rất đời: người mẹ bồng con, người cha chờ đứa con hoang đàng. Cách ông nói làm người ta bớt sợ.
Jeanne nghe và thấy như có ai chạm vào chỗ mệt nhất trong lòng mình. Không phải bà hiểu thêm một mớ khái niệm; bà nhận ra có một cách nhìn khác về Thiên Chúa, một cách nhìn mà ở đó, Chúa không đứng tay chống nạnh chờ bà làm đủ để xứng đáng, nhưng đang bước về phía bà, ngay trong đám bụi đời sống.
Sau Thánh lễ, bà xin được gặp riêng vị giám mục.
Trong căn phòng nhỏ phía sau nhà nguyện, hai người ngồi đối diện: một giám mục đến từ vùng núi, một goá phụ đến từ đất Bourgogne. Jeanne kể về cái chết của chồng, về những đứa con bám lấy bà, về những đêm dài phạt xác, về ước muốn đi tu, về cảm giác tội lỗi mỗi khi nghĩ đến chuyện rời con.
Phanxicô im lặng nghe. Đây không phải lần đầu ông nghe chuyện đau. Nhưng có cái gì đó nơi người phụ nữ này khiến ông dừng lại lâu hơn. Những gì bà nói giống hệt những trang ông đã viết về một linh hồn giữa đời đang loay hoay giữa bổn phận và ước mơ nên thánh. Chỉ khác là bây giờ, “Philothea” ấy đang ngồi bằng xương bằng thịt trước mặt ông, với mắt đỏ vì khóc.
Khi Jeanne xin ông làm cha linh hướng, Phanxicô không trả lời ngay. Ông ý thức rất rõ đây không chỉ là chuyện một người xưng tội. Đây là lời mời bước vào một mối dây sâu: dìu một linh hồn đi đường dài. Ông biết cả vẻ đẹp lẫn nguy cơ của những mối dây như thế.
Ông ngồi im đủ lâu để lòng mình lắng xuống. Rồi ông nói, chậm mà chắc:
– Nếu đó là ý Chúa, tôi nhận. Nhưng bà phải hứa với Chúa và với tôi một điều: từ nay, chúng ta sẽ tìm điều Người muốn, chứ không chỉ điều bà muốn, dù điều bà muốn có mang tên “đi tu”, hay điều tôi muốn, dù có mang tên “làm cha linh hướng tốt”.
Jeanne gật đầu. Trong khoảnh khắc đó, một tình bạn bắt đầu. Không phải tình bạn của hai người tự chọn nhau để dễ chịu, mà là tình bạn của hai người để cho Chúa đặt mình bên cạnh nhau, cùng nhìn về một hướng.
Sau Dijon, Phanxicô trở về Annecy, Jeanne quay lại lâu đài với con cái và bổn phận. Giữa họ là nhiều ngày đường, nhiều dãy núi, nhiều bận rộn. Cầu nối duy nhất: thư tay.
Thế kỷ 17 không có cuộc gọi video để linh hướng. Có chữ viết. Từ 1604 đến 1622, họ trao đổi với nhau một khối lượng thư rất lớn nhưng ngày nay chỉ giữ lại được một phần. Các học giả nói rằng chính trong những lá thư đó, ta nghe được “ngôn ngữ bí mật của trái tim” giữa hai người bạn thiêng liêng.
Jeanne viết như trút. Bà kể những chuyện rất đời: người cha chồng khó tính, những khoản chi tiêu, chuyện người giúp việc, lời dị nghị. Bà kể những chuyện rất đạo: những lần ăn chay quá mức, những đêm phạt xác, những giờ cầu nguyện khô khan, cảm giác Chúa xa, cảm giác mình chẳng bao giờ đủ tốt.
Trong mỗi thư, có hai tầng: mặt đất là những sự kiện cụ thể, bề sâu là một câu hỏi dai dẳng: “Thiên Chúa thật sự là ai đối với con? Là Cha hay là một ông chủ khó tính?”
Phanxicô nhận thư trong căn phòng nhìn ra hồ Annecy. Ông là giám mục, có vô số việc chờ. Nhưng mỗi lần thấy nét chữ của Jeanne, ông biết: đây là chỗ ông phải dừng lại. Ông không thể “xử lý nhanh” một linh hồn như xử lý giấy tờ. Một linh hồn nứt, nếu không được nâng, có thể vỡ.
Ông đọc chậm để lòng mình chạm được đến lòng người viết. Nhưng ông cũng canh chừng trái tim mình. Mỗi lá thư Jeanne gửi không chỉ kể chuyện bà; nó đặt ra một câu hỏi mới cho ông: mình sẽ yêu người này thế nào cho đúng?
Ông trả lời Jeanne bằng những lá thư vừa rất cụ thể, vừa rất nhẹ nhàng. Ông sửa cho bà cách nhìn về Chúa đã bị bóp méo bởi những trải nghiệm khắc nghiệt. Ông nhắc bà: Thiên Chúa là Cha, không phải chủ nợ. Ông kéo bà ra khỏi cám dỗ nghĩ rằng càng khổ xác thì càng thánh. Ông dạy bà rằng hy sinh đẹp nhất đôi khi là kiên nhẫn với người khó tính trong nhà, làm tròn bổn phận hôm nay, đón nhận những gián đoạn nhỏ bằng bình an.
Đồng thời, ông cũng để mình được sửa. Mỗi lần cảm thấy lòng mình rung lên trước nỗi đau của Jeanne, ông nhắc bản thân: cảm xúc này phải đưa cả hai lại gần Chúa, chứ không được dừng ở nhau. Tình bạn thiêng liêng, nếu không cảnh giác, rất dễ trượt thành chỗ hai người tìm an ủi nơi nhau mà quên mất Thiên Chúa. Phanxicô biết vậy, nên trong thư, ông liên tục đưa mọi chuyện trở lại với Chúa: “Chúng ta cùng hỏi xem Chúa nghĩ gì…”, “Quan trọng là điều Người muốn, không phải điều chúng ta cảm thấy.”
Chính ở đây, nét thánh thiện của ông hiện rõ. “Hiền lành” nơi Phanxicô không phải là yếu mềm. Đó là một sức mạnh rất âm thầm: đủ mạnh để không bị tình cảm dẫn, đủ mạnh để từ chối những khổ hạnh lệch lạc, đủ mạnh để dám viết cho một người đau: “Con bớt đánh mình đi”, thay vì vỗ tay khen đó là lòng đạo đức.
Qua những lá thư ấy, Jeanne dần dần bước từ một đức tin mệt mỏi và sợ hãi sang một đức tin tin tưởng hơn, hiền lành hơn: tin vào tình yêu hơn là vào thành tích, hiền với chính mình hơn, bình an hơn trong bổn phận. Đó không phải cú nhảy “một lần là xong”, mà là đường dài: ngã, đứng, ngã, đứng. Tình bạn thiêng liêng thật sự không bỏ chạy khi người kia quay lại lỗi cũ; nó ở đó, để cùng đứng dậy lại. Phanxicô đã sống như vậy.
Đồng hành với Jeanne, Phanxicô nhận ra: câu chuyện của bà không phải ngoại lệ. Chung quanh ông là nhiều phụ nữ tương tự: goá phụ, phụ nữ lớn tuổi hơn, người mang bệnh, người từng bị từ chối bởi các dòng khắc khổ vì không “đủ chuẩn”. Họ khao khát hiến mình cho Chúa, nhưng không tìm được chỗ.
Nếu không có Jeanne, có lẽ ông sẽ chỉ nhìn họ bằng ánh mắt thương cảm, rồi đi qua. Nhưng vì đã sống gần với một người như vậy, ông cảm được từ bên trong thế nào là khát khao thuộc trọn về Chúa mà “không vừa khuôn” của các mô hình đời tu lúc đó.
Dần dần, một ý tưởng không còn là mơ hồ: phải có một nhà cho những người như thế. Một nơi họ có thể sống đời cầu nguyện sâu, trong bầu khí hiền lành, nhân bản, không bị nghiền nát bởi khổ hạnh thân xác. Một nơi mà chính kinh nghiệm đau thương của họ, góa bụa, yếu đuối, bị từ chối, trở thành chất liệu cho lòng thương xót họ dành cho người khác. Một nơi mà linh đạo hiền lành ông vẫn viết trên giấy được thể hiện bằng thịt và máu.
Từ tình bạn với Jeanne, một đường thẳng được vạch ra: từ một linh hồn cụ thể đến một khoảng trống mục vụ và đi đến một đáp trả cụ thể của Giáo Hội. Đây là chỗ tình bạn thiêng liêng chạm vào trái tim mục tử của Phanxicô: nó không chỉ giúp ông cứu một người khỏi gãy, mà đẩy ông đến chỗ dựng một cây cầu mới cho nhiều người khác.
Năm 1610, tại Annecy, với sự hướng dẫn của ông, Jeanne cùng hai người bạn dọn vào căn nhà nhỏ đầu tiên của Dòng Đức Bà Thăm Viếng. Với lịch sử, đó là ngày một dòng tu mới xuất hiện. Với “lát cắt” đời Phanxicô, đó là ngày một tình bạn thiêng liêng được ươm trọn hoa: từ việc chữa lành một trái tim, đến việc dựng một mái nhà cho nhiều trái tim khác.
Trong những năm sau, Phanxicô tiếp tục đồng hành với Dòng Thăm Viếng, bảo vệ tinh thần ban đầu, giúp Jeanne điều chỉnh, nâng đỡ chị em qua thư từ và gặp gỡ. Nhưng điều cốt lõi đã rõ: nếu không có Jeanne, rất có thể ông đã không đọc được nhu cầu của thời đại sắc đến vậy; và nếu không có một tình bạn thiêng liêng sống đúng, Dòng Thăm Viếng đã không ra đời như một câu trả lời hiền lành của Giáo Hội cho vết thiếu ấy.
Nhìn lại câu chuyện từ phía Phanxicô, ta thấy một điều rất “người”: ông không nên thánh một mình.
Ông cần Jeanne để thấy những gì mình viết trong sách có thể, và phải, trở thành sự sống thế nào trong một trái tim cụ thể. Ông cần những lá thư của bà để linh đạo hiền lành được thử lửa trong nước mắt thật, trong những bữa cơm nhà, trong những mệt mỏi của một bề trên. Ông cần tình bạn ấy để học yêu cho đúng: yêu không chiếm hữu, không bỏ chạy, không dửng dưng.
Tình bạn với Jeanne là một trong những nét rất son trong cuộc đời Phanxicô. Không ồn ào như những cuộc tranh luận thần học, không rực rỡ như những tác phẩm của ông, nhưng ở đó, trái tim ông hiện ra rõ nhất: một trái tim vừa dịu vừa vững, vừa biết cúi xuống một người cụ thể, vừa biết đặt người đó trở lại tay Chúa. Và hoa trái của tình bạn ấy không dừng ở hai người: đó là cả Dòng Thăm Viếng, là cả một linh đạo hiền lành đã nâng đỡ biết bao nhiêu người sau này.
Chỉ cần dừng lại ở đây, ta đã có đủ một bài học cho những ai đang sống đời thánh hiến:
ơn gọi của bạn không được thiết kế để mang một mình. Thiên Chúa có thói quen rất dịu: Ngài không chỉ ban ơn, Ngài gửi người. Và đôi khi, ân sủng lớn nhất bạn nhận được trong đời tu không phải là một thị kiến phi thường, mà là một người bạn thiêng liêng biết nghe bạn đến cùng, biết sửa bạn đúng lúc, biết đẩy bạn về phía Chúa ngay cả khi bạn muốn trốn.
Câu chuyện giữa Phanxicô Salê và Jeanne de Chantal không phải chuyện hai tâm hồn “hợp nhau” tình cờ. Đó là chuyện hai người đã để cho Thiên Chúa đặt họ cạnh nhau, để cùng tìm ý Ngài, cùng sửa lại cái nhìn về Ngài, cùng nhận ra một khoảng trống của Giáo Hội, và cùng góp phần lấp vào đó bằng một đáp trả hiền lành.
Tình bạn ấy đã:
kéo Jeanne từ một đức tin mệt mỏi, tự làm khổ mình, đến một đức tin tin tưởng hơn, hiền lành hơn;
kéo Phanxicô từ chỗ là một “nhà lý thuyết” của linh đạo hiền lành đến chỗ phải sống, phải hành động vì những linh hồn cụ thể;
kéo Giáo Hội đến chỗ mở ra một mái nhà mới , Dòng Đức Bà Thăm Viếng, cho những người phụ nữ trước đó không tìm được chỗ trong các mô hình đời tu đương thời.
Nói cách khác: một tình bạn thiêng liêng được sống đúng đã trở thành hoa trái cho cả Giáo Hội. Nó làm cho:
hai người bạn ấy gần Chúa hơn,
rất nhiều người khác yêu Chúa dễ hơn,
và khuôn mặt của Giáo Hội hiền hơn, giống Tin Mừng hơn.
Nếu bạn đang tu, hay đang chuẩn bị đi tu, có lẽ đây là lời nhắn dịu nhất mà lát cắt này trong đời thánh Phanxicô gửi đến bạn:
Bạn không bắt buộc phải mang ơn gọi một mình.
Bạn có thể, và nên, xin Chúa cho mình một tình bạn như thế: một người bạn thiêng liêng, trong sáng, trưởng thành, có thể cùng bạn đứng trước mặt Chúa mà nói thật về những gì đang diễn ra trong lòng, và cùng bạn tìm xem Người muốn gì.
Và bạn có thể xin ơn để chính mình trở thành một người bạn như thế cho ai đó:
dịu nhưng rõ, thương mà không chiếm giữ, kiên nhẫn mà không dung túng, luôn đưa người kia trở lại với Chúa chứ không kéo về phía mình.
Thánh Phanxicô Salê đã không ngại để Chúa trả lời lời cầu xin ấy bằng một người phụ nữ mang đầy vết thương. Từ giữa những vết thương đó, nhờ một tình bạn thiêng liêng được sống đúng, Thiên Chúa đã vẽ nên một điều rất đẹp: một dòng tu, một linh đạo, và một nét son trong cuộc đời một vị thánh.
Và biết đâu, một ngày nào đó, nhìn lại, bạn cũng sẽ thấy: những gì lớn lao Chúa làm trong đời mình bắt đầu chỉ từ một điều nhỏ, một tình bạn đẹp, được sống với tất cả sự nghiêm túc, trong sáng và dịu dàng trước mặt Ngài...
(Còn tiếp...)
-John Phạm-
