Thánh Grêgôriô Cả - Tập 4: Regula Pastoralis, cuốn sách của vị Giáo hoàng sợ làm Giáo hoàng.

 Tập 4: Regula Pastoralis, cuốn sách của vị Giáo hoàng sợ làm Giáo hoàng.

(Series viết về Grêgôriô Cả · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 1)

Có một kiểu sợ rất lạ. Không phải sợ thi rớt, sợ thất nghiệp, sợ bị bỏ lại phía sau. Mà là sợ được trao một điều người khác cho là đẹp.

Một cha trẻ vừa được giao phụ trách giới trẻ giáo phận. Một thầy chủng sinh bắt đầu được mời chia sẻ nhiều hơn. Một nữ tu trẻ được đặt vào vị trí phụ trách một cộng đoàn nhỏ. Một bạn giáo dân mới ngoài hai mươi, làm nội dung Công giáo trên mạng, bỗng thấy có người hỏi lời khuyên như thể mình biết đường cho đời họ. Ban đầu, những chuyện như thế đi kèm cảm giác được tin tưởng, được nhìn thấy, được giao việc. Nhưng chỉ cần đi thêm vài bước, ánh sáng trên sân khấu bắt đầu đổi màu.

Người ta nhận ra: có những vai trò nhìn từ xa rất đẹp, nhưng đứng vào rồi mới thấy tay mình run.

Đó là cánh cửa tốt nhất để bước vào Regula Pastoralis, nhan đề Latinh của tác phẩm mà tiếng Anh thường gọi là The Book of Pastoral Rule hay Pastoral Rule, mình tạm dịch là Sách Luật Mục Tử , của thánh Grêgôriô Cả. Không phải bằng một bài giới thiệu lịch sử khô khan hay lời quảng bá “kinh điển nên phải đọc”, mà bằng cảm giác rất người này: một người được trao trách nhiệm thiêng liêng rồi chợt hiểu rằng mình có thể làm hại người khác nhiều hơn mình tưởng.

Chính từ chỗ đó, cuốn sách này ra đời.

Trong lời tựa, Grêgôriô nói thẳng với Giám mục Gioan thành Ravenna rằng ngài từng muốn “ẩn mình” để trốn khỏi gánh nặng mục vụ. Và vì có nhiều người vẫn nghĩ gánh nặng ấy nhẹ nên ngài viết ra “đánh giá riêng” của mình về sức nặng đó: ngài muốn người chưa mang trách nhiệm thì đừng tìm nó một cách bất cẩn, còn người đã tìm và đã nhận rồi thì biết run. Chỉ điều này thôi cũng đủ làm người đọc dừng lại: một giáo hoàng mở đầu tác phẩm lớn nhất của mình không bằng sự tự tin, mà bằng thú nhận đã từng muốn trốn.

Sách Luật Mục Tử được viết vào đầu triều giáo hoàng của Grêgôriô, đúng lúc ngài đang đối diện trực tiếp với chức vụ cao nhất trong Giáo Hội Tây phương. Học giả Tin Lành thế kỷ 19 Philip Schaff, một sử gia và thần học gia lớn, biên tập bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, ghi nhận rằng tuy sách được đưa vào hình thức hoàn chỉnh ở giai đoạn này, nội dung là kết tinh của một quá trình suy nghĩ rất dài từ thời Grêgôriô còn viết bộ chú giải Moralia in Job (Suy tư luân lý về sách Gióp). Nói cách khác, đây không phải phản ứng bốc đồng, mà là thao thức âm ỉ: ai nên cầm quyền thiêng liêng, sống thế nào khi đã cầm quyền, dạy thế nào để lời nói có trọng lượng, và làm sao sau cùng không bị chính việc tốt giết chết vì kiêu ngạo.

Grêgôriô chia Sách Luật Mục Tử thành bốn phần rất rõ: một người đến với trách nhiệm mục tử bằng con đường nào; nếu đã đến thì phải sống ra sao; nếu sống tốt thì phải dạy thế nào; và nếu đã dạy đúng thì mỗi ngày phải nhớ đến sự yếu đuối của mình, kẻo tự cao phá hỏng mọi điều tốt đã làm. Chỉ cần nhìn khung đó, ta thấy ngay đây không chỉ là “cẩm nang cho giám mục”, mà là một bản đồ của quyền lực thiêng liêng: ai được nâng lên, phải sống thế nào, nói điều gì, và giữ mình ra sao khi đã ở vị trí ảnh hưởng.

Chính chỗ này làm cuốn sách đột nhiên trở nên rất hiện đại.

Ngày nay, người chạm vào linh hồn người khác không chỉ là giám mục hay linh mục. Đó có thể là một sơ trẻ đang đồng hành với em nội trú. Một trưởng nhóm sinh viên Công giáo. Một giáo lý viên được bọn nhỏ rất quý. Một người làm podcast đạo. Một TikToker Công giáo chuyên nói về chữa lành. Một người được gọi là “anh trưởng”, “chị leader”, “cha trẻ rất gần gũi”, “sơ nói đúng tâm lý giới trẻ”. Hình thức thay đổi, nhưng điều Grêgôriô thấy thì vẫn còn nguyên: có những người bước vào chỗ ảnh hưởng người khác trước khi họ hiểu ảnh hưởng ấy nặng đến đâu.

Vì thế, Sách Luật Mục Tử không nên được đọc như một văn bản cổ dành cho một mô hình Giáo Hội đã qua. Schaff nhận định đây là tác phẩm “xứng đáng với danh tiếng xưa”, “tốt nhất trong loại của nó” và “hữu ích cho mọi thời đại”, chính vì Grêgôriô nhìn mục tử không chỉ như nhà quản trị, mà như thầy dạy và thầy thuốc của linh hồn, người phải biết những bệnh tinh thần khác nhau để chữa đúng từng trường hợp. Nói ngôn ngữ hôm nay, ngài đang bàn về điều nguy hiểm nhất của leadership thiêng liêng: không phải quản trị tài nguyên, mà là chạm vào trái tim, lương tâm, ký ức, vết thương và hướng đi của người khác.

Lý do Grêgôriô viết sách vì thế cũng rõ hơn. Ngài không muốn thêm một tầng lý thuyết cho Giáo Hội. Ngài viết vì thấy quá nhiều người đánh giá thấp một thực tại lẽ ra phải được nhìn bằng nỗi sợ lành mạnh: người muốn dạy điều mình chưa học, muốn dẫn người khác khi chính mình chưa đi vững, muốn đứng ở nơi dễ được nhìn thấy mà không hiểu cái giá của việc đứng đó. Nếu nói bằng ngôn ngữ bây giờ, cuốn này giống một “cẩm nang chống ngây thơ” cho bất cứ ai muốn làm leader thiêng liêng.

Điều đẹp là Grêgôriô không viết bằng giọng cay đắng, cũng không khinh thường vai trò mục tử. Chính vì ngài nhìn nó quá nghiêm túc nên mới sợ nó. Có những người không sợ quyền lực vì họ chưa nhìn đủ gần. Grêgôriô sợ vì ngài đã nhìn quá gần: ngài biết một lời khuyên tệ có thể đẩy một người đi sai nhiều năm; một đời sống giả có thể làm đục nước người khác đang uống; một người ở vị trí thiêng liêng mà sống lệch có thể gây hại rộng hơn nhiều so với một người bình thường, vì người ta sẽ bắt chước điều họ thấy nơi người ấy.

Nếu chỉ nói: “Grêgôriô là giáo hoàng thế kỷ VI, ngài viết cho giám mục”, đa số người trẻ sẽ để cuốn sách nằm im trên kệ. Nhưng nếu nói thế này thì khác: có một người cách chúng ta hơn một thiên niên kỷ rưỡi đã thấy rất rõ những gì đang diễn ra trong các nhóm sinh viên, nhà dòng, giáo xứ, lớp giáo lý, nền tảng nội dung, và cả trong cái tôi của những người thích được giao việc. Ngài thấy người ta muốn dạy điều mình chưa sống, thích chỗ đứng hơn gánh nặng, gọi một điều là “sứ vụ” trong khi bên dưới là nỗi đói được công nhận, nghĩ mình phục vụ Chúa nhưng thật ra đang dựng một phiên bản đạo đức của chính mình để người khác ngưỡng mộ.

Ngay trong nguồn gốc của nó, Sách Luật Mục Tử đã có một lực hút mạnh: một người từng muốn trốn khỏi trách nhiệm mục tử lại viết nên cuốn sách quan trọng nhất về trách nhiệm mục tử. Câu chuyện ấy tự nó đã đủ giữ người đọc lại. Nó cho thấy ngay từ đầu cuốn này không được viết bởi một người mê quyền, mà bởi một người sợ quyền lực thiêng liêng đến mức muốn người đến sau đừng ngây thơ bước vào.

Ở điểm này, Grêgôriô gần với trải nghiệm của rất nhiều người trẻ. Có bạn muốn làm trưởng nhóm vì yêu cộng đoàn, nhưng dần dần sống bằng phản ứng của người khác. Có thầy hoặc sơ trẻ ban đầu rất quảng đại, nhưng sau vài năm phục vụ thì cảm thấy tâm hồn bị xé nhỏ vì quá nhiều việc, quá nhiều vai, quá nhiều kỳ vọng. Có người làm nội dung Công giáo bắt đầu bằng thiện ý, nhưng càng nhiều người nghe càng khó giữ mình không sống vì lượt xem. Có người chưa hề giữ vai trò chính thức nào, nhưng bằng lời nói, cách hiện diện hoặc nội dung mình tạo ra, đã trở thành người định hình đức tin của người khác mà không nhận ra.

Sách Luật Mục Tử bước vào chính những chỗ đó. Nó không chỉ hỏi: “Ai được làm mục tử?” Nó hỏi sâu hơn: “Ai đang chạm vào linh hồn người khác? Và nếu đã chạm, người ấy có biết mình đang làm gì không?”

Schaff ghi lại hành trình tiếp nhận mạnh mẽ của cuốn sách: nó được gửi sang Tây Ban Nha, được dịch sang tiếng Hy Lạp theo yêu cầu hoàng đế Maurice, được vua Alfred Đại đế chuyển sang tiếng Anglo-Saxon, và thời Charlemagne, nhiều công đồng ở Tây Âu yêu cầu các giám mục phải học sách này. Điều đó cho thấy Giáo Hội không coi đây là một tác phẩm đạo đức để đọc cho hay, mà như một cuốn phải đặt vào tay những người sắp mang trách nhiệm: trước khi giao linh hồn người khác cho một người, hãy bắt người đó đọc Grêgôriô.

Thế hệ hôm nay cũng cần một trực giác tương tự, chỉ là trong bối cảnh khác. Trước khi một bạn trẻ cầm micro nói về Chúa trước hàng trăm người, trước khi một người đồng hành với vết thương tinh thần của người khác, trước khi một tu sĩ trẻ trở thành gương mặt dẫn dắt, trước khi một người làm nội dung Công giáo tin rằng mình có thể chữa lành thế hệ bằng vài video ngắn, có lẽ cũng cần một ai đó đặt vào tay họ cuốn sách này và nói: đọc đi, để biết công việc ấy nặng đến đâu.

Grêgôriô không muốn làm người đọc nản. Ngài muốn họ tỉnh. Ngài muốn người đến với trách nhiệm mục tử không như người bước lên sân khấu, mà như người bước vào phòng phẫu thuật, nơi chỉ một cử động sai cũng có thể làm người khác chảy máu. Ngài muốn ai chưa sẵn sàng thì dừng lại sớm hơn, để khỏi làm hại người khác và làm hỏng chính mình; và sâu xa hơn, ngài muốn giữ cho sự thánh thiêng của việc chăm sóc linh hồn không bị những người hấp tấp làm thành rẻ.

Cuốn sách này xứng đáng được mở lại hôm nay, không phải vì nó cổ, vì tác giả là giáo hoàng hay vì nó nổi tiếng trong lịch sử Giáo Hội, mà vì nó chạm đúng một căn bệnh của thời đại: quá nhiều người muốn ảnh hưởng người khác trước khi học cách run sợ trước ảnh hưởng ấy.

Và chúng ta sẽ khám phá cuốn sách này qua các tập tiếp theo nhé.

(Còn tiếp...)

-John Phạm-

Thánh Grêgôriô Cả - Tập 3: Vị giáo hoàng của người đó, người bệnh, người nghèo.

 Tập 3: Vị giáo hoàng của người đó, người bệnh, người nghèo.

(Series viết về Grêgôriô Cả · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 1)

Khi người ta nhắc tới Grêgôriô Cả, nhiều sách sẽ nói ngay: “ông là một trong bốn Tiến sĩ Tây phương, là người gửi thừa sai sang Anh, là tác giả Sách Luật Mục Tử”.

Nhưng với dân Rôma thế kỷ 6, điều đầu tiên họ thấy không phải là sách.

Là những bao lúa.

Và trước cả những bao lúa ấy, là một trận lũ.

Cuối năm 589, mưa lớn, tuyết tan, con sông Tiber tràn khỏi bờ.

Từ phía bắc, nước ào xuống như một con thú bị chọc giận, xông vào các khu nhà thấp, chợ, những bến tàu nơi thuyền chở hàng buộc dây hờ hững. Nó xộc thẳng vào những kho lúa xây sát mép nước, nơi cả thành trông chờ mỗi khi mùa màng thất bát.

Sử thời đó kể: nước lũ đập gãy cầu, phá bờ kè, làm sập cả tường nhà thờ và công trình công cộng. Nhưng với người nghèo, điều đau nhất là những cánh cửa kho lúa bật tung. Bao lúa bị ướt, mốc, trôi đi. Lũ không chỉ cuốn theo đồ đạc; nó cuốn theo bữa ăn của cả năm.

Thành phố không gục ngay.

Nhưng từ đó, cái bụng của Rôma kêu to hơn.

Rôma vốn đã không tự trồng đủ lúa. Đất quanh thành dành cho nho, ôliu, chăn nuôi; phần lớn lương thực phải chở từ Sicilia, Campania, các điền trang Giáo hội, rồi chứa trong những nhà kho ven sông. Khi kho bị hỏng và đường bị phá, người nghèo ở vùng thấp không còn nhiều lựa chọn: ăn hết những gì còn trong nhà, chờ lúa mới từ phương Nam, xếp hàng dài trước cửa những nhà thờ có kho.

Trong đúng cái “bụng đói” đó, thêm một con thú khác xuất hiện: dịch hạch.

Năm 590, một đợt dịch hạch mới, vẫn trong chuỗi dịch hạch Justinian, quét vào Rôma. Người ta đã quen với bệnh, nhưng lần này nó tàn hơn vì dân đã suy, kho đã rỗng sau lũ.

Gregory of Tours kể: người dân bắt đầu rời bỏ thành phố, nhưng bệnh đi nhanh hơn họ. Người hôm qua còn khoẻ, hôm nay sốt, run rẩy, mê sảng, nổi hạch ở cổ, nách, bẹn, rồi chết trong vài ngày. Chuột chết nổi lềnh bềnh trên những vũng nước lũ còn sót. Chuông nhà thờ gõ mỏi tay.

Khi dịch hạch đang hoành hành, giáo hoàng Pelagius II ngã bệnh và chết vào tháng 2/590, ngã xuống bởi cùng thứ bệnh đang giết dân mình.

Trong cơn hoảng loạn ấy, một người đàn ông tên Grêgôriô, lúc đó vẫn chỉ là phó tế nhưng đã được bầu để kế vị, được yêu cầu làm một việc vừa cổ điển vừa liều: dẫn một đoàn rước sám hối đi khắp thành để cầu xin chấm dứt dịch.

Ngài kêu gọi bảy đoàn rước: giáo sĩ, tu sĩ, nữ tu, đàn ông, đàn bà, trẻ em, người nghèo; tất cả cùng đi về phía Thánh Gioan Laterano rồi hướng tới lăng Hadrian. Trên tay họ là Thánh Giá, biểu ngữ, và nhất là bức ảnh Đức Mẹ Salus Populi Romani, “Sức khoẻ của Dân Rôma”, được rước từ Đền Thờ Đức Mẹ Cả.

Họ bước đi, miệng đọc “Kyrie eleison”, “Xin Chúa thương xót”, trong khi xe vẫn chở xác qua phố mỗi ngày.

Truyền thống kể: tám chục người chết ngay trong chính cuộc rước ấy, ngã xuống vì nhiễm bệnh. Không ai trong đoàn, kể cả vị phó tế dẫn đầu, có gì bảo vệ mình, trừ một điều: nếu phải chết, thì chết trong lúc cầu xin lòng thương xót Chúa cho thành phố Rôma thân yêu.

Grêgôriô không phải người lạ.

Ông là công tử Rôma, từng làm prefect, bỏ ghế, vào tu trong đan viện Thánh Anrê trên đồi Caelian, rồi bị Pelagius II kéo ra làm phó tế, gửi sang Constantinople làm sứ thần. Sau vài năm ở triều đình, ông trở về lại đan viện, trở thành viện phụ, nghĩ rằng phần còn lại của đời mình sẽ trôi đi trong phòng kinh, giữa sách Gióp và vườn rau nhỏ sau nhà.

Khi Pelagius chết, không ai cho ông sống yên như vậy nữa.

Trong thành, sau những ngày sững sờ, hàng giáo sĩ và dân Rôma họp lại để bầu giáo hoàng mới. Nhiều nguồn mô tả: họ gần như đồng thanh gọi tên Grêgôriô, người mà ai cũng biết:

từng cứu thành phố khỏi hỗn loạn hành chính,

từng đi gõ cửa hoàng đế,

từng sống nghèo trong đan viện,

vừa dẫn họ đi qua cuộc rước giữa dịch.

Truyền thống kể: ông sợ.

Ông viết thư cho hoàng đế Constantinople, xin đừng chấp thuận việc bầu mình làm giáo hoàng.

Nhưng dân Rôma và cả hoàng đế đều không cho ông thoái lui.

Ngày 3/9/590, một phó tế, tu sĩ, cựu prefect tên Grêgôriô được tấn phong làm giáo hoàng, trong một thành phố còn mùi nước lũ, mùi lúa mốc, mùi thuốc tẩm xác chết.

Ngay sau lễ tấn phong, việc đầu tiên ông phải lo không phải là cải tổ phụng vụ, mà là… bữa ăn.

Để đối phó nạn đói, Grêgôriô dùng kho lúa của Giáo hội và tổ chức một hệ thống cứu trợ cho người nghèo; ông thiết lập một khung quản lý vững để Tòa Thánh cung cấp lương thực hàng tháng cho phần lớn dân Rôma.

Các điền trang của Giáo hội, patrimonium Sancti Petri, rải ở Sicilia, Campania, châu Phi… vốn từ lâu là “máy in tiền” của Tòa Thánh. Thời Grêgôriô, ông đổi chức năng:

thay người quản lý tại chỗ, cử các rectores, defensores đáng tin tới trông coi điền trang;

Ông viết rất nhiều thư, yêu cầu họ vừa giữ sổ sách chặt, vừa không bóc lột tá điền và nô lệ; nhiều thư quở thẳng việc “dùng mồ hôi kẻ nghèo để trang trí nhà mình”;

Ông cho tổ chức cho lúa từ Sicilia và Campania được gom vào kho, chở bằng tàu tới cảng, rồi đưa bằng thuyền lên Tiber, nhập vào các nhà kho của Giáo hội.

Từ đó, ông dựng lại mạng lưới diaconia, những “trạm Caritas” gắn với nhà thờ, nơi người nghèo nhận phần lương thực đều đặn. Mỗi khi lúa mới về, phó tế lập danh sách người nghèo theo từng khu, phát phần ăn hàng tháng; ai quá yếu không đến được, tu sĩ mang phần tới tận nhà.

Trong một lá thư, ông viết: “Tôi giữ chức quản lý tài sản của người nghèo.”

Đó không phải câu văn hoa.

Đó là cách ông hiểu mình trong những năm đầu: giáo hoàng như trưởng ban hậu cần, người chịu trách nhiệm để không ai chết đói trong cơn bĩ cực này.

Nhờ hệ thống đó, Rôma, dù nghèo, dù chiến tranh, dù dịch, không rơi vào cảnh chết đói hàng loạt; phần lớn người nghèo sống được nhờ phần gạo hàng tháng từ Tòa Thánh.

Song song với việc cho cái bụng đói của mọi người, Grêgôriô phải làm việc mà lẽ ra quân đội và quan chức phải làm: giữ cho Rôma còn trước tai hoạ xâm lăng.

Những năm 592–593, Lombard tiếp tục ép xuống từ phía bắc. Quân của vua Agilulf nhiều lần vây Rôma, cắt đường, đốt nhà thờ vùng ngoại ô, cướp người làm tù binh. Đông Rôma thì xa; hoàng đế và viên exarch Romanus ở Ravenna (tại chức khoảng 589–596) có những ưu tiên riêng, thường bỏ mặc các lời kêu cứu, trừ khi lợi ích trực tiếp của đế quốc bị đụng tới.

Giữa hai cực này, Grêgôriô dùng thứ “vũ khí” mà Chúa ban cho ông: thư từ và ngoại giao.

Ông viết cho hoàng đế và cho Romanus, than phiền, năn nỉ, đôi khi càm ràm vì họ để dân Ý bị bỏ rơi.

Ông viết cho vua Lombard Agilulf và nhất là cho hoàng hậu Theodelinda, một phụ nữ Lombard theo Công giáo, để xin hoà và dần kéo triều đình này gần Giáo hội hơn: gửi quà, gửi sách (Dialogues, Regula Pastoralis), khen đời sống đạo của bà, và nhờ bà nói đỡ cho dân Ý.

Kết quả không phải là “kẻ thù thành bạn trong một đêm”, nhưng:

một loạt thoả thuận ngừng bắn, hoà ước cục bộ quanh Rôma được đạt tới; chiến tranh không biến mất, nhưng mức tàn phá giảm đi rõ rệt;

qua nhiều năm, người Lombard dần bỏ lạc giáo Arian, tiến vào đức tin Công giáo hiệp thông với Rôma; hoàng hậu Theodelinda là một trong những chìa khoá của tiến trình đó;

Với dân thường, điều họ thấy mỗi lần có tin Lombard kéo xuống không phải là những dòng phân tích chiến lược.

Họ thấy giáo hoàng phải gửi thư, gửi sứ thần, gom tiền chuộc tù binh về, nhiều nguồn nhấn mạnh: ông làm vơi đi khá nhiều ngân quỹ của toà thánh để chuộc tù và lo cho nạn nhân của Lombard.

Trong khi tất cả những chuyện đó diễn ra ngoài đời, Grêgôriô hiểu rằng nếu đời sống của các linh mục và giáo dân không được nâng cấp, thì Giáo hội sẽ rơi vào thảm hoạ. Nên ngay từ khi bắt đầu triều giáo hoàng, ông viết Liber Regulae Pastoralis, Sách Luật Mục Tử, gửi cho giám mục khắp nơi. Đó là một cuốn hướng dẫn rất thực tế về:

chọn ai làm mục tử,

mục tử phải sống thế nào,

cách đến với từng kiểu người khác nhau, từ giàu nghèo tới kẻ kiêu ngạo hay người tự ti,

và cách mục tử canh chừng chính mình khỏi kiêu ngạo.

Chưa hết, ông cách chức linh mục bất xứng, nhất là những người tham tiền, thu lệ phí cho bí tích, sống xa người nghèo;

đặt lại luật chơi với người Do Thái bằng những thư kiểu Sicut Judaeis: không cho phép họ vượt quá những gì luật đế quốc cho phép, nhưng cũng ra lệnh không ai được phá hội đường, cướp tài sản, ép rửa tội;

nhắc theo luật: người Do Thái không được giữ nô lệ là Kitô hữu, và nếu một nô lệ muốn theo đạo thì không được cản; nếu cần, phải bán hoặc giải phóng người đó.

Đó là một thế cân bằng khó: Giáo hội bảo vệ người Do Thái khỏi bạo lực đám đông, nhưng cũng bảo vệ nô lệ Kitô hữu khỏi việc bị chủ ngăn cản đức tin, trong một xã hội vẫn coi nô lệ là chuyện đương nhiên.

Qua hàng trăm lá thư còn lại, người ta gặp một con người không chấp nhận để hệ thống trôi theo quán tính:

thấy quản lý điền trang bóc lột nông dân, ông viết thư đổi người;

thấy giám mục lạm quyền, ông viết thư nhắc, và nếu cần, kỷ luật;

thấy giáo dân phá hội đường, ông viết thư bênh vực người Do Thái và ra lệnh bồi thường.

Mặt trận thứ ba này ít máu, nhưng không kém “mùi chiên”: ông chấp nhận bị giận, bị hiểu lầm, để nhà bên trong không mục từ tinh thần tới kỷ cương.

Một giáo hoàng già đi giữa thư từ, kho lúa và chiến tranh

Từ 590 đến 604, thân thể Grêgôriô bắt đầu kiệt quệ. Ông đau dạ dày, thấp khớp, có lẽ cả gout; nhiều thư xin lỗi vì không thể tự tay viết, phải nhờ thư ký. Nhưng tới cuối đời, nhịp sống hết mình cho cả “ba mặt trận” vẫn rất năng lượng.

Ông giửu thư cho giám mục ở Anh, động viên đoàn thừa sai Augustine mà ông vừa gửi đi;

Ông tiếp tục thư gửi quản lý điền trang, nhắc đừng quên người nghèo và tá điền;

Và vẫn tiếp tục gửi thư cho hoàng hậu Theodelinda, cảm ơn vì bà đã giữ vững đức tin giữa triều Lombard.

Tóm lại, "xung tả hữu đột" cho đến giây phút cuối cùng.

Năm 604, Grêgôriô qua đời. Ngay sau đó, dân Rôma đã gọi ông là “Thánh Grêgôriô”, và Giáo hội kính nhớ ngài như một vị thánh theo kiểu “tiền Bộ Phong Thánh”, được công nhận bởi chính phụng vụ và lòng sùng kính của Dân Chúa, chứ không qua một nghi thức phong thánh như ngày nay.

Các sử gia sau này nói: ông định hình một kiểu giáo hoàng mới, vừa là giám mục, vừa là người quản lý của người nghèo, vừa là nhà ngoại giao, vừa là thầy của những người cầm gậy mục tử. Nhưng nếu gấp hết sách lại, điều còn lại rất đơn giản:

Khi lũ tràn vào kho, khi dịch hạch tràn vào nhà, khi Lombard tràn tới cổng thành, ông không bỏ chạy về đan viện. Ông đứng ngay chỗ giao nhau giữa kho lúa, phòng họp và nhà nguyện, giữa bếp ăn, chiến tuyến và bàn thờ, và ở lì ở đó cho tới khi kiệt sức.

Một người từng cố trốn ơn gọi giáo hoàng cuối cùng đã sống ơn gọi ấy bằng cách này:

đem cả thân mình xông pha cho đoàn chiên, như tấm gương của Chúa Giêsu, bị mục tử nhân lành.

Và đó là ông, thánh Giáo Hoàng Grêgôriô cả.

(Còn tiếp...)

-John Phạm-

Thánh Grêgôriô Cả - Tập 2: Bỏ ồn ào thế gian, tìm thinh lặng nội tâm

 Tập 2: Bỏ ồn ào thế gian, tìm thinh lặng nội tâm

(Series viết về Grêgôriô Cả · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 1)

Nếu bạn đã đọc Tập 1, bạn nhớ cái không khí đó: một thành phố từng làm trung tâm thế giới giờ sống giữa chiến tranh, dịch hạch, thiếu ăn, nhà nước hụt hơi.

Trong thành phố ấy, trên một ngọn đồi nhìn xuống những bức tường cũ, có một căn nhà vẫn còn tương đối vững.

Trong căn nhà đó, có một cậu con trai đang được dạy để gánh việc cho cả thành phố.

Tên cậu là Grêgôriô.

Grêgôriô sinh khoảng năm 540 ở Rôma, ngay giữa giai đoạn thành phố này không còn là thủ đô của bất cứ đế quốc nào nữa. Gia đình ông thuộc tầng lớp quý tộc senatorial, loại “giàu có căn” Rôma còn sót lại sau khi các tầng lớp cũ tan vỡ dần.

Cha ông, Gordianus, là một patrician có chân trong bộ máy dân sự: nhiều nguồn cho biết ông từng giữ chức prefect của Rôma hoặc các chức vụ cao tương đương, và cũng được gắn với danh hiệu regionarius trong cơ cấu Giáo hội Rôma. Nói đơn giản: ông vừa là “quan nhà nước”, vừa là người rất gần nhà thờ.

Mẹ ông, Silvia, xuất thân tốt, nổi tiếng đạo đức, cầu nguyện nhiều, phục vụ âm thầm; sau này được tôn kính như thánh trong cả Công giáo và Chính Thống giáo. Bên cạnh đó, trong gia phả xa hơn của Grêgôriô còn có một giáo hoàng: Felix III.

Tóm lại: nhà này đứng đúng giao lộ của ba thứ, quyền lực chính trị, đời sống đạo, và ký ức Rôma cũ. Grêgôriô không sinh ra ở rìa.

Ông sinh ngay giữa giao lộ đó.

Tập 1 các bạn cũng đã biết đã nói: đế quốc Tây Rôma chính thức bị “sập nguồn” năm 476. Nhưng đời Grêgôriô không sống khoảng sụp đổ, mà sống hậu sụp đổ.

Sau khi Tây Rôma đổ, Đông Rôma (Byzantine) cố tái chiếm Ý trong Chiến tranh Gothic (khoảng 535–554). Ý được “thu hồi”, nhưng vỡ nát: thành phố, ruộng đất, dân số, tài chính đều kiệt sức vì chiến tranh kéo dài. Giữa lúc đó, dịch hạch Justinian bùng lên từ 541, trở lại nhiều lần, giết rất nhiều người, làm hụt nông dân, lính, thương nhân và cả nguồn thu thuế.

Ngay khi Ý còn chưa kịp hồi, năm 568, một nhóm mới tràn vào: Lombard, một dân German. Họ đã chuẩn bị từ lâu ở vùng Trung Danube; khi thấy Ý bị chiến tranh và dịch làm suy kiệt, họ tiến xuống, chiếm nhiều vùng trọng yếu như Milan, Pavia và lập Vương quốc Lombard ở miền Bắc.

Kết quả là: miền Bắc Ý, nhiều vùng trù phú, rơi vào tay Lombard. Một dải như Ravenna, Rôma, Naples, Sicily… vẫn thuộc Đông Rôma, do viên tổng trấn ở Ravenna (Exarchate) đại diện.

Bản đồ Ý lần đầu tiên sau mấy thế kỷ không còn là một màu, mà là một tấm chăn bị giật rách tứ tung.

Đông Rôma về lý thuyết là “nhà nước chủ quản”: thủ đô ở Constantinople, vẫn nhận Ý là của mình. Nhưng trên thực tế, hoàng đế phải đối phó cùng lúc với: chiến tranh với Ba Tư ở phía Đông, quâ Slav và các bộ tộc khác tràn xuống Balkan, hậu quả tài chính của các cuộc chiến, dịch hạch chưa dứt.

Trong danh sách ưu tiên, Ý, nhất là Rôma, không còn ở hàng đầu.

Rôma bây giờ là một thành phố vừa mang ký ức trung tâm, vừa là một chi nhánh xa, khó bảo vệ, tốn kém.

Trong bối cảnh đó, nhà Grêgôriô vẫn chuẩn bị mọi thứ cho chàng một cách kỹ càng. Grêgôriô được học những thứ dùng cho đời công sở: văn phạm Latin, hùng biện, luật, một chút khoa học, lịch sử, âm nhạc, và tất nhiên là thần học căn bản của một Kitô hữu thuộc tầng lớp tinh hoa.

Nguồn về đời sớm của ông không dày, nhưng khá nhất quán:

ông là loại người học cái gì cũng giỏi, được đánh giá rất cao, có đầu óc tổ chức, nói năng có sức nặng.

Với xuất thân và khả năng như vậy, đường đi của ông gần như vạch sẵn: bước vào bộ máy dân sự, lên dần, cho tới khi chạm đỉnh tháp quyền lực mà một người Rôma lúc đó có thể chạm.

Và ông đã chạm thật.

Khoảng năm 573, khi mới hơn ba mươi tuổi, Grêgôriô được bổ nhiệm làm Praefectus Urbi, prefect của Rôma. Nhiều nguồn nói rõ: khoảng 33 tuổi, ông giữ chức giống như cha mình đã từng giữ. Đây là chức vụ dân sự cao nhất ở Rôma lúc đó: người chịu trách nhiệm về tài chính thành phố, phân phối lương thực, trật tự, tòa án, công trình công cộng, và nói chung là mọi thứ giúp thành phố còn “sống được” thêm ngày nào hay ngày đó.

Thời hoàng kim, prefect là cánh tay đắc lực của một hoàng đế đang ở ngay bên kia sông. Thời Grêgôriô, prefect là người đứng đầu một thành phố đã không còn hoàng đế ở gần, bị kẹp giữa người Lombard và một triều đình ở xa.

Ông bước lên đỉnh tháp "career" trong lúc tháp đã nứt.

Các nguồn không đồng ý tuyệt đối về thời gian ông giữ chức:

một số bản hạnh tích nói “năm năm”, các nghiên cứu cẩn trọng hơn nói: ông giữ chức vài năm, rồi rời vào khoảng 574–575.

Điểm chắc là: Grêgôriô đã ở đó, đã điều hành, đã gánh vác, và dã dốc hết sức mình với trọng trách được giao phó.

Nhìn từ ngoài, đây là đoạn đời “con nhà người ta” nhất của Grêgôriô. Chức cao, còn trẻ, con nhà danh giá, được tin tưởng.

Nhưng nhìn từ bên trong, không có dấu nào cho thấy ông bám ghế.

Ngược lại.

Nhiều người kể lại: ngay khi đang ở đỉnh, ông “nhận ra sự trống rỗng của những vinh dự thế gian” và bắt đầu suy nghĩ về đời sống chiêm niệm; ông cầu nguyện, phân định, rồi quyết định từ nhiệm để đi tu. Catholic Encyclopedia cũng nhấn mạnh: sau khi lên tới chức prefect, ông “chẳng bao lâu” rời bỏ con đường quan lộ để tìm một lối sống khác.

Quyết định bỏ ghế prefect gắn chặt với một biến cố gia đình: cái chết của cha ông, Gordianus. Sau khi cha qua đời, Grêgôriô thừa hưởng căn nhà lớn trên đồi Caelian, căn nhà nhìn xuống thành phố mà Tập trước đã để bạn hình dung.

Thay vì biến villa đó thành trung tâm quyền lực gia đình đời thứ hai, ông làm điều ngược lại:

bán bớt tài sản, chia nhiều cho người nghèo, dùng villa trên đồi làm nền để lập một đan viện dâng kính Thánh Anrê Tông đồ.

Truyền thống còn kể rằng ông dùng tài sản còn lại lập thêm sáu đan viện ở Sicily và một số cơ sở khác.

Mẹ ông, Silvia, không phản đối hay giữ con lại; bà lui vào một đời sống đạo đức, gần như bán-đan tu, và cuối đời sống gần đan viện, qua đời khoảng năm 592 trong bầu khí cầu nguyện con trai xây dựng.

Một gia đình quý tộc chọn bẻ hướng, không theo kiểu scandal, mà theo kiểu âm thầm:

cha chết như một quan chức tín hữu,

mẹ sống nốt đoạn đời với nếp cầu nguyện,

con trai bỏ ghế prefect, dựng đan viện.

Ở trung tâm của cú rẽ ấy là ngôi nhà trên đồi, từ biệt phủ thành đan viện Thánh Anrê.

Anrê là một trong Mười Hai Tông đồ, anh của thánh Phêrô, người mà các sách Tin Mừng kể là đã gặp và đi theo Đức Giêsu trước, rồi dẫn em mình đến với Người; vì thế truyền thống gọi ông là protokletos, “người được kêu gọi đầu tiên”.

Từ thế kỷ 5–6, vai trò của Thánh Anrê được Giáo hội Rôma chính thức nhìn nhận: Đức Giáo hoàng Simplicius (468–483), Rôma đã cung hiến một thánh đường kính Thánh Anrê gần Vương cung Thánh đường Đức Bà Cả, vào khoảng năm 475 như một dấu chỉ phụng vụ rằng Anrê không chỉ là vị thánh của truyền thống Đông phương, mà còn được toàn thể Giáo hội trân trọng như tông đồ mở đường, người đầu tiên đáp lại lời mời gọi của Đức Kitô.

Trong bối cảnh ấy, khi Grêgôriô lập đan viện và đặt tên là “Thánh Anrê”, lựa chọn ấy mang một ý nghĩa thiêng liêng rõ ràng: gắn cộng đoàn mới với gương mặt của người đã rời bờ hồ, bỏ lưới cá và bước đi trước khi những người thân quanh mình kịp hiểu.

Trong thế hệ của Grêgôriô, ông đúng là một trong những người đầu tiên làm điều đó: một cựu prefect, con nhà lớn, bỏ career để vào đời đan sĩ.

Để hiểu độ “nặng” của cú rẽ, cần hiểu “đi tu” của Tây phương thế kỷ 6 là gì, bạn hiểu là đời tu lúc đó, nhất là ở Ý, chủ yếu mang hình dạng đời đan sĩ (monastic): sống trong cộng đoàn, dưới một luật sống, ổn định tại một đan viện, nhịp đời xoay quanh cầu nguyện,

đọc Kinh Thánh, lao động tay chân.

và họ sống dưới một tinh thần luật và sau này được gọi là Luật Thánh Biển Đức.

Luật Thánh Biển Đức không phải thứ ra đời sau Grêgôriô. Nó được Biển Đức viết khoảng năm 530, nghĩa là trước khi Grêgôriô sinh ra. Ông đi tu trong một thế giới mà luật đó đã có sẵn, và chính thế hệ ông góp phần biến nó thành ‘quy tắc vàng’ của đời đan tu Tây phương.” Bộ luật gồm 73 chương, sắp xếp đời sống đan sĩ theo slogan cốt lõi là: ora et labora, “cầu nguyện và lao động”.

Bạn trẻ có thể hình dung: một ngày trong đan viện được cắt thành những ‘khúc’ cầu nguyện: từ Kinh đêm (Matins), Kinh sáng (Lauds), Kinh đầu ngày (Prime), rồi Kinh giờ ba, giờ sáu, giờ chín (Terce, Sext, None), cho tới Kinh chiều (Vespers) và Kinh tối trước khi ngủ (Compline). Giữa các giờ kinh là lao động tay chân: làm ruộng, bếp, sửa nhà, sao chép sách và đọc Kinh Thánh.

Đan sĩ ngủ chung, ăn đơn sơ, ít rời khỏi đan viện, sống dưới quyền một viện phụ (abbot).

Trong một thế giới mà chiến tranh, dịch bệnh, tin xấu ở khắp nơi, đan viện là những nơi hiếm hoi có thể giữ nhịp cầu nguyện đều, giữ chữ, giữ văn hoá.

Các đan sĩ chép lại Kinh Thánh, các tác phẩm Giáo phụ, cả văn học cổ điển; giữ khả năng đọc, viết, canh tác có kỷ luật.

Vậy nên: khi Grêgôriô bước vào đan viện Thánh Anrê, ông không “biến mất khỏi lịch sử”.

Ông bước vào một trong những “server” âm thầm đang giữ lại dữ liệu của Kitô giáo và văn minh Tây phương.

Các nguồn kể rằng sau khi lập đan viện Thánh Anrê, Grêgôriô thật sự vào đó sống như một đan sĩ. Ông mặc áo dòng thô, ăn theo giờ chung, cầu nguyện với cộng đoàn, làm việc tay chân, vâng phục bề trên; không có dấu gì cho thấy ông giữ vai trò bề trên ngay từ đầu.

Trong khung đó, ông dành nhiều giờ cho:

đọc Kinh Thánh,

đọc các tác phẩm thiêng liêng,

suy niệm về đời sống thánh hiến,

bắt đầu viết hoặc dự phác những suy tư thần học và mục vụ sau này thành tác phẩm lớn (đặc biệt chú giải sách Gióp, Moralia in Iob).

Một số nguồn nói rõ: về sau, khi đã là giáo hoàng, Grêgôriô vẫn nhớ giai đoạn đan tu này với nỗi nhớ rất cụ thể, xem đó là những năm bình an nhất đời mình. Dù không còn là prefect của một thành phố, ông thấy mình là “cư dân thường trú” của một thế giới khác: thế giới của giờ kinh, của Kinh Thánh, của lao động tay chân và im lặng.

Trong khi Grêgôriô sống đời đan sĩ trên đồi Caelian, Ý không hề bình yên hơn.

Vương quốc Lombard tiếp tục củng cố quyền ở miền Bắc, làm lung lay quyền của Đông Rôma ở miền Trung và Nam.

Hoàng đế ở Constantinople bận các mặt trận khác, không thể liên tục gửi quân và tiền sang Ý.

Ở ngay trên đất Ý, dân công giáo địa phương sống chen với giới cầm quyền Lombard còn đang theo các nhánh Kitô giáo khác, tạo ra một căng thẳng tôn giáo, chính trị mới.

Rôma, trong trạng thái “giữa” đó, càng ngày càng phải tự xoay xở:

lo lương thực và cứu trợ,

lo chăm sóc người bệnh, người nghèo,

lo thương thuyết với các tướng, lãnh chúa,

trong khi nhà nước dân sự yếu.

Và trong tình cảnh ấy, Tòa Giám mục Rôma bắt đầu bị đẩy vào vai "gánh vác” khi nhà nước suy yếu.

Năm 579, Giáo hoàng Pelagius II gọi Grêgôriô ra khỏi đan viện. Ông phong Grêgôriô làm phó tế (deacon) của Rôma, một cấp bậc rất gần giám mục, với nhiều trách nhiệm liên quan đến quản lý tài sản Giáo hội và lo cho người nghèo.

Không dừng ở đó, Pelagius II gửi Grêgôriô sang Constantinople với vai trò apocrisiarius, đại diện thường trú của giáo hoàng bên cạnh hoàng đế, một kiểu “đại sứ” vừa ngoại giao, vừa tôn giáo. Nhiệm vụ của ông là:

thuyết phục triều đình Đông Rôma hỗ trợ Ý trước áp lực Lombard,

bảo vệ quyền lợi và tiếng nói của Rôma trong các tranh chấp thần học và chính trị với phương Đông.

Pelagius II không chọn ngẫu nhiên.

Ông chọn người:

hiểu Rôma từ bên trong (cựu prefect),

hiểu đời đan tu (đan sĩ Thánh Anrê),

biết chữ, biết luật, biết ngoại giao (quý tộc Rôma được đào tạo).

Từ đan viện nhỏ trên đồi, Grêgôriô bước lên tàu đi về thành phố lớn nhất Đông Địa Trung Hải.

Một lần nữa, ông bước từ im lặng vào trung tâm của tiếng ồn.

Ở Constantinople, Grêgôriô ở giữa:

hoàng đế và triều thần,

các quan chức quân sự,

các tranh luận thần học,

các sứ thần từ khắp Địa Trung Hải.

Nhưng các nguồn nhấn mạnh: ông không đánh mất mình.

Ông sống giản dị, tụ họp quanh mình một nhóm đan sĩ, duy trì giờ cầu nguyện, dạy Kinh Thánh cho anh em, tiếp tục viết chú giải sách Gióp, tác phẩm Moralia in Iob sau này được xem là kinh điển về việc đọc Kinh Thánh trong ánh sáng kinh nghiệm đau khổ và lãnh đạo.

Nói cách khác:

Grêgôriô vừa là “ông đại diện giáo hoàng” trong triều đình, vừa là “viện phụ tạm thời” của một cộng đoàn nhỏ sống mảnh đời đan tu ngay trên đất Constantinople.

Khoảng năm 585–586, Grêgôriô được gọi về lại Rôma.

Ông quay trở lại đan viện Thánh Anrê trên đồi Caelian, nơi đã là “nhà thật” của ông hơn là bất cứ dinh thự chính quyền nào.

Nhiều nguồn kể rằng lúc này ông được anh em bầu làm viện phụ (abbot) của đan viện. Nếu đúng, đó là một chi tiết đẹp: người từng vào như một tu sĩ bình thường, giờ được cộng đoàn mình sống chung tin tưởng đến mức giao cho vai trò bề trên.

Ông có một giai đoạn vài năm tương đối bình an:

giảng Kinh Thánh cho anh em,

điều hành đan viện,

sống nhịp giờ kinh, lao động, lectio divina mà ông yêu mến.

Trong mắt nhiều người, có lẽ đời ông đã vào “final form”: một cựu prefect, từng đi sứ, giờ làm viện phụ, sống ẩn, cầu nguyện cho thành phố đang ho sặc phía dưới.

Nhưng lịch sử thế kỷ 6 không bao giờ dừng lại quá lâu.

Năm 590, dịch hạch lại quét Rôma. Giáo hoàng Pelagius II chết.

Một lần nữa, thành phố hoang mang:

dịch, thiếu ăn, người Lombard, hoàng đế ở xa, và giờ, cả giám mục Rôma cũng không còn.

Trong hỗn loạn đó, hàng giáo sĩ và dân thành phố nhìn quanh.

Họ thấy gì?

Họ thấy một người: sinh ra ở Rôma, từng gánh thành phố như prefect, từng đi gõ cửa hoàng đế, từng sống như đan sĩ,

từng làm viện phụ.

Người đó mang một cái tên đã trở nên quen: Grêgôriô.

Cách họ kéo ông ra khỏi đan viện, những lần ông cố tránh chức giáo hoàng, sự đấu tranh nội tâm của một người sợ quyền lực nhưng lại không trốn được trách nhiệm..

Và đó là câu chuyện của tập sau...

-John Phạm-

Thánh Grêgôriô Cả - Tập 1: Khi một “siêu đế quốc” ho sặc: thế giới của Thánh Grêgôriô Cả.

 Tập 1: Khi một “siêu đế quốc” ho sặc: thế giới của Thánh Grêgôriô Cả.

(Series viết về Grêgôriô Cả · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 1)

Một buổi tối mùa đông thế kỷ 6.

Sương từ sông Tiber bò lên những bức tường đá đã nứt chân chim. Chuông nhà thờ vang chậm, từng tiếng, rồi im rất lâu mới tới tiếng tiếp theo. Ngoài phố, người ta kéo cổ áo, đi lặng lẽ, cố tránh chạm mắt nhau. Ai cũng biết: hôm nay lại có thêm nhiều đám tang. Và không ai dám chắc sáng mai mình còn thức dậy trong cùng một thành phố, hay trong cùng một thế giới như cũ.

Đây không phải Rôma lộng lẫy trên phim. Đây là Rôma của Thánh Grêgôriô Cả: một thành phố từng là “trái tim của thế giới”, giờ ho sặc trong dư chấn của một siêu đế quốc vừa sụp. Muốn hiểu vì sao một tu sĩ khiêm nhường lại trở thành một trong những giáo hoàng vĩ đại nhất lịch sử, trước hết phải hiểu mặt đất đang rã ra dưới chân ông.

Trước khi sụp, nó từng lớn cỡ nào?

Muốn cảm được cú rơi, phải nhìn lại đỉnh cao.

Ở thời cực thịnh, khoảng thế kỷ 2, Đế quốc Rôma ôm gần trọn Địa Trung Hải. Nếu đem overlay lên bản đồ hôm nay, bạn sẽ thấy một mảng màu khổng lồ phủ lên gần hết Ý, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha; kéo lên Anh và Wales, trùm lấy một phần lớn Đức, Áo, Thụy Sĩ, Hungary, phần lớn Balkan; rồi chạy xuống cả bờ Bắc Phi từ Libya qua Tunisia, Algeria đến tận một phần Maroc; rồi bẻ sang Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Syria, Lebanon, Israel/Palestine, Jordan, Ai Cập và những vùng quanh đó.

Dân số toàn đế quốc khi ấy được ước tính trong khoảng 60–75 triệu người, trong khi cả trái đất chỉ khoảng 200–250 triệu. Tức là cứ 3–4 người trên thế giới thì có một người sống dưới bóng Rôma. Thành phố Rôma riêng lẻ, vào lúc rực rỡ nhất, có thể chạm tới gần 1 triệu dân, kiểu như một “Sài Gòn cổ đại” nhưng tầm ảnh hưởng trải rộng khắp ba châu lục.

Nếu muốn một hình ảnh gần với thời nay, hãy tưởng tượng một “siêu hệ thống” vừa có vai trò của Mỹ trong an ninh, vừa có vai trò của EU trong việc nối kết nhiều vùng lãnh thổ, vừa kiểm soát những “Suez + Singapore + Rotterdam” của thế giới cổ, lại vừa mang sức nặng biểu tượng của New York + Paris + Rome cộng lại. Đó là Rôma. Không chỉ là một nước mạnh, mà là cách cả vùng Địa Trung Hải vận hành.

Trong thành phố ấy, không có xe máy, taxi công nghệ hay tàu điện. Có xe ngựa, có nô lệ, có thương nhân, lính đánh thuê, giới tinh hoa, người ăn mày, thầy bói, triết gia, quan lại. Hàng hóa từ khắp nơi đổ về: lúa từ Ai Cập, dầu ôliu từ Hispania, rượu từ Gaul, gia vị từ phương Đông. Cả “vòng tròn Địa Trung Hải” quay quanh nó như một hệ thống nhỏ quay quanh một ..."server" duy nhất.

Rồi server đó từ từ ... treo máy.

Đế quốc Tây Rôma không nổ tung trong một ngày như cảnh kết phim. Nó “đơ” theo kiểu mọi hệ thống quá lớn vẫn thường chết: quá tải, lag, fix tạm, rồi cuối cùng không chạy nổi nữa.

Bên trong là một loạt vấn đề kéo dài nhiều thế hệ. Đế quốc quá rộng, tin tức từ biên giới mất hàng tuần, hàng tháng mới đến được trung tâm. Chính trị thì như một feed mạng xã hội: hoàng đế lên xuống liên tục, đảo chính, nội chiến, tranh chấp ngôi báu. Ai cũng muốn cái ghế, nhưng ít ai còn sức, hay còn tâm, để sửa cái hệ điều hành đang lỗi.

Kinh tế cũng không khá hơn. Thuế nặng. Tham nhũng phổ biến. Cả một hệ thống dựa vào chiến tranh và lao động nô lệ, giống một công ty sống nhờ vắt kiệt những người yếu nhất chứ không tạo ra giá trị mới. Thiết chế vẫn đứng, nhưng phần bên trong đã rỗng dần.

Và đúng lúc đó, áp lực từ bên ngoài đổ vào. Các nhóm German như Goth, Vandal, Frank, cùng nhiều cộng đồng khác bắt đầu dồn về biên giới, một phần vì bị người Hun đẩy khỏi vùng đất cũ, một phần vì họ nhìn thấy trong thế giới Rôma một miền đất mới: khí hậu ấm hơn, đất trồng tốt hơn, có thành phố, có đường, có kho lúa.

Điều thú vị (và cũng đáng sợ) là: không phải tất cả họ đều là “kẻ thù” thuần túy. Nhiều nhóm từng là đồng minh, từng ký thỏa ước, từng phục vụ trong quân đội Rôma. Nhưng khi trung ương yếu đi, “partner chiến lược” rất nhanh trở thành người nắm thực tế đất đai và vũ lực.

Nếu dịch sang ngôn ngữ của thời nay, Tây Rôma giống một tập đoàn đa quốc gia đang trượt dốc:

Đang mất dần những thị trường giàu nhất: Bắc Phi, Gaul, Hispania.

Đang lệ thuộc ngày càng nhiều vào đội ngũ “security outsource”, những đội quân thuê gốc German, mà chi phí thì luôn tăng.

Đội ngũ lãnh đạo cấp cao thì bận đấu đá, thay CEO liên tục.

Sản phẩm lõi, an ninh, luật pháp, hạ tầng, xuống cấp thấy rõ.

Năm 476, viên tướng gốc German Odoacer phế vị hoàng đế Romulus Augustulus. Sách sử lấy mốc đó, ghi chú: “Đế quốc Tây Rôma sụp”. Nhưng với dân thường, đế quốc đã chết từ lâu trước đó rồi. Nó chết từ những con đường không còn được sửa. Chết từ những cây cầu gãy mà ai cũng quen đi đường vòng. Chết từ những đợt thu thuế đều như vắt chanh trong khi quân cứu viện thì chẳng bao giờ tới nữa. Chết từ những chuyến tàu lúa thưa dần rồi biến mất.

Câu chuyện không kết ở đó. Đế quốc Rôma không đơn giản “sụp là xong”. Nó đã được chia làm hai phần từ trước: Đông và Tây. Và chính trong cái thế giới đã chia đôi ấy, Grêgôriô lớn lên.

Phần Đông, về sau thường gọi là Đế quốc Byzantine, trụ lại được khá lâu. Nếu chồng lên bản đồ hiện nay, bạn sẽ thấy phía Đông ôm lấy Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Romania phía đông nam, phần lớn Balkan còn lại, rồi trượt xuống vùng Cận Đông: Syria, Lebanon, Israel/Palestine, Jordan, đảo Cyprus và Ai Cập, cùng những vùng lân cận ở Tiểu Á. Phần Tây là phần chúng ta đã nhắc: Ý, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Anh/Wales, phần lớn Đức, Áo, Thụy Sĩ, Hungary, Balkan phía tây, và một dải dài Bắc Phi bờ Địa Trung Hải.

Giờ thử coi đế quốc như một công ty cực lớn.

Chi nhánh Đông giữ lại những “core asset” quý nhất:

Ai Cập, vựa lúa nuôi cả vùng.

Các thành phố đông dân, giàu, dễ thu thuế.

Các tuyến thương mại quan trọng nối sang châu Á, Hồng Hải.

Một trụ sở mới là Constantinople, vừa là cảng lớn, vừa là pháo đài, vừa là hub thương mại đứng chặn giữa hai lục địa.

Chi nhánh Tây thì mang trên vai nhiều đất rộng, nhưng khó chuyển thành dòng tiền ổn định:

Nông nghiệp phân tán, dễ bị chiến tranh làm đứt quãng.

Các tỉnh giàu lần lượt rơi vào tay Vandal, Goth, Frank.

Không có một “trụ sở” vừa giàu, vừa có tường thành, vừa lợi thế phòng thủ như Constantinople.

Nếu vẽ nhanh một “bảng cân đối kế toán” cho Tây:

Doanh thu giảm: mất vùng giàu, mất Bắc Phi, tuyến thương mại bị cắt, chiến tranh làm ruộng bỏ hoang.

Chi phí tăng: phải nuôi quân, trả cho tướng, mua lòng quân lính thuê, bảo trì hạ tầng ngày càng khó.

Tài sản nền mòn đi: dân chết vì dịch và chiến tranh, thành phố teo lại, khả năng bật dậy rất yếu.

Trong khi đó, phía Đông có cashflow tốt hơn, có “moat” tự nhiên là biển và tường thành, có đô thị để thu thuế và huy động lực lượng. Đông sống dai, Tây kiệt. Và Grêgôriô là người sinh ra ở bên “húp cháo”, phần Tây đang thở gấp, cố gắng sống sót trong một hệ thống cũ đã không còn nuôi nổi mình.

Đến lúc Grêgôriô chào đời (khoảng năm 540), Rôma không còn là thủ đô của bất cứ đế quốc nào. Hoàng đế đã dời sang Constantinople. Quan đại diện hoàng đế đóng tận Ravenna. Xung quanh, đủ loại tộc German tranh giành đất, đặc biệt là Lombard trên phía bắc bán đảo Ý.

Bên trong thành phố, người dân sống giữa những dấu vết trái ngược:

Giữa những công trình từng biểu tượng cho quyền lực toàn cầu, giờ bê bết dấu thời gian.

Giữa một hạ tầng từng thuộc dạng đỉnh cao, giờ chắp vá: cầu gãy không sửa kịp, hệ thống dẫn nước hỏng dần, kho lúa không còn an toàn như trước.

Giữa một đô thị từng đông nghẹt, giờ dân số tụt mạnh; nhiều khu bị bỏ hoang, cỏ mọc trên nền đền đài cũ.

Bên ngoài thành phố, thiên nhiên và chiến tranh hợp lực. Sông Tiber thỉnh thoảng lại nổi lũ, phá kho lương, cuốn trôi đồ đạc ở những khu nghèo sát mép nước. Mất mùa và đứt gãy giao thương khiến nỗi sợ đói luôn treo lơ lửng trong không khí. Người Lombard chiếm đất ở phía Bắc, lúc nào cũng có thể tiến sâu hơn; tin đồn, lo lắng, giá cả lương thực nhảy theo đường đi của quân đội.

Nếu bạn đang sống ở một thành phố lớn khác, thử tưởng tượng: một ngày kia, chính quyền trung ương bỗng yếu hẳn đi. Ngân sách cạn. Các dự án hạ tầng lớn đình trệ. Đập thủy điện xả lũ liên tục xuống hạ du. Đường cao tốc đứt đoạn mà không biết bao giờ mới sửa xong. Cảng biển, sân bay ít tàu, ít khách. Hệ thống tài chính thỉnh thoảng lại bị hack. Giá gạo, giá xăng, giá điện nhảy lên xuống thất thường. Tin chiến sự biên giới ngày nào cũng có.

Rồi trong bối cảnh đó, một dịch bệnh lạ bùng lên.

Justinianic plague, dịch hạch thời ấy, thường được ví như “COVID của thế giới cổ”. Nhưng thực tế, nó độc hơn nhiều.

Người hôm nay có thể gọi tên nó: vi khuẩn Yersinia pestis, lây qua bọ chét sống trên chuột và các loài gặm nhấm. Người thế kỷ 6 thì không. Họ chỉ thấy người bên cạnh mình hôm qua còn khỏe, hôm nay đã sốt cao, run rẩy, mê sảng, nổi những hạch sưng đau ở cổ, nách, bẹn. Một vài ngày sau, người ấy chết.

Các thành phố khi đó là môi trường lý tưởng cho dịch hạch: nhà cửa chật chội, đông đúc, vệ sinh kém, chuột chạy lổn ngổn khắp nơi. Trong điều kiện không có kháng sinh, tỉ lệ tử vong của dịch hạch có thể lên tới hơn một nửa người nhiễm, thậm chí hơn ở những thể nặng. So với COVID‑19, nơi tỉ lệ tử vong toàn cầu quanh dưới 1%, đây là một con quái vật khác hẳn.

Quan trọng hơn, họ không biết vì sao.

Không biết “vi khuẩn” là gì. Không biết vì sao cả khu phố này chết hàng loạt còn khu bên kia thì chưa sao. Không hiểu tại sao một người khỏe hôm qua, hôm nay đã là xác trong chiếc xe kéo ra nghĩa địa. Không có thuyết vi trùng, không có ảnh dưới kính hiển vi, không có nghiên cứu dịch tễ, không có vaccine, không có phác đồ điều trị. Chỉ có những con số đám tang tăng lên và tiếng chuông nhà thờ gõ mỏi tay.

Trong bối cảnh đó, năm 590, Rôma nhận thêm một cú đánh: chính Đức Giáo hoàng Pelagius II cũng chết vì dịch.

Hãy thử dừng lại ở chi tiết này.

Một thành phố đã quá mệt. Một dân chúng đã quen sống trong bất an. Và nay, người mà họ nhìn lên như “cha chung” cũng ngã xuống vì cùng một thứ bệnh vô hình. Câu hỏi “ai sẽ lo cho chúng ta?” bỗng không còn là câu triết học. Nó trở thành một nỗi hoảng thật sự, bén và lạnh như lưỡi dao.

Ngày nay, dịch hạch vẫn tồn tại đâu đó, nhưng chúng ta có kháng sinh, hệ thống y tế, xét nghiệm, WHO, những cảnh báo sớm trên internet. Nỗi sợ của thế hệ chúng ta là nỗi sợ có dữ kiện. Nỗi sợ của họ là nỗi sợ không tên, không biết làm sao để thoát.

Nếu bạn còn nhớ cảm giác những ngày đầu COVID, số ca tăng, bệnh viện quá tải, tin giả thật lẫn lộn, người ta hoang mang vì chưa hiểu hết virus, thì hãy tưởng tượng cảm giác đó kéo dài hơn, khốc liệt hơn, trong một thế giới không có kiến thức y khoa hiện đại. Đó chỉ mới là bản nháp rất nhẹ của những gì Rôma thế kỷ 6 đã trải qua.

Khi nhà nước hụt hơi, Giáo hội phải thành “bộ não dự phòng”

Trong bối cảnh ấy, có một điều rất đáng chú ý: Giáo hội Rôma không còn chỉ là nơi dâng lễ và giảng dạy giáo lý. Từ từ, Tòa Giám mục Rôma bị đẩy lên vị trí của một trung tâm điều phối khiến người ta phải gõ cửa.

Giáo hội có đất, có điền trang, có kho lương, có nguồn thu riêng. Có mạng lưới tu viện, nhà thờ, phó tế, giám mục rải khắp vùng. Có một “đầu não” là văn phòng giáo hoàng, nơi thư từ đi, đến từ khắp nơi: địa phương xin cứu đói, giám mục xin được giải quyết tranh chấp, quan chức xin lời khuyên, lãnh chúa xin hòa giải hay xin cầu bầu với hoàng đế ở xa.

Trong khi nhà nước dân sự hụt hơi, Tòa Giám mục Rôma trở thành nơi:

người nghèo, goá phụ, mồ côi tìm đến để xin lương thực,

thị dân tìm đến để xin hoà giải, xin hướng dẫn,

các cộng đoàn xa xôi gửi thư về xin can thiệp, xin cứu trợ, xin một lời phán quyết.

Hiểu một cách rất hiện đại, khi “chính phủ” không còn chạy trơn tru, Giáo hội buộc phải gánh một phần vai trò của "Bộ Lao Đồng &Thương Binh, Bộ Ngoại giao, cả một phần Bộ Tài chính", trong khi vẫn phải tiếp tục làm việc riêng của mình: cầu nguyện, cử hành phụng vụ, dạy đức tin.

Chính trong cơn xoáy đó, câu chuyện của một người đàn ông tên Grêgôriô bắt đầu: con nhà quý tộc Rôma, từng là quan chức cấp cao, rồi bỏ hết để vào tu, cuối cùng bị kéo trở lại giữa thành phố hoang mang và được đặt vào tâm bão. Ông sẽ phải học cách sống như “tôi tớ của các tôi tớ Thiên Chúa” không chỉ bằng lời, mà bằng những quyết định rất cụ thể: lo lúa, lo hòa bình, lo linh hồn, lo thân xác, lo phụng vụ, lo thần học, lo cả tương lai của một cộng đoàn đang lung lay.

Grêgôriô sinh khoảng năm 540. Ông chưa bao giờ biết Rôma hoàng kim như trong sách giáo khoa cổ điển. Ông chỉ biết Rôma hậu sụp đổ:

một thế giới cũ đã hết,

một thế giới mới chưa hình thành xong,

các thiết chế lớn cùng lúc trục trặc,

dịch bệnh, chiến tranh, khủng hoảng niềm tin bủa vây.

Nếu bạn là người trẻ hôm nay, sống giữa AI lấn vào từng ngóc ngách đời sống, giữa tin tức thời tiết cực đoan, chiến tranh, bất ổn kinh tế và những cú sốc lòng tin lặp đi lặp lại, có thể bạn gần thế kỷ 6 hơn bạn vẫn nghĩ. Chỉ là cảnh trí đã đổi: ta cầm smartphone, họ nghe tiếng chuông nhà thờ; ta có vaccine và báo cáo kinh tế, họ có những cuộc rước kiệu trong mưa lạnh và những kho lúa trống không. Nhưng cái cảm giác “mọi thứ quen thuộc đang lung lay” thì không khác mấy.

Ở giữa những biến động đó, người thời nào cũng phải hỏi cùng một kiểu câu: Ai sẽ dẫn dắt mình qua giai đoạn này? Ai sẽ ở lại khi người khác bỏ đi? Ai sẽ không quay lưng khi mọi thứ bắt đầu khó? Và sâu hơn hết: Thiên Chúa có còn ở đây, hay Ngài đã bỏ mặc lịch sử tự xoay xở?

Tập đầu tiên này chỉ xin làm một việc rất nhỏ nhưng rất cần là nhẹ nhàng đặt chân bạn xuống đúng mảnh đất mà Grêgôriô từng đứng. Để bạn thấy cho rõ kích thước của siêu đế quốc đã rơi vỡ quanh ông. Thấy sự chia đôi Đông - Tây không phải là vài dòng khô khan trong sách, mà là một bài toán sinh tử về lương thực, tiền bạc, phòng thủ. Thấy Rôma không phải là bưu thiếp du lịch, mà là một thành phố hậu-đế quốc thật sự, vừa mang ký ức vĩ đại vừa mang vết thương sâu. Thấy dịch hạch không phải là một từ lạ, mà là khuôn mặt rất cụ thể của nỗi sợ, trong một thời chưa hề biết tới vi khuẩn và vắc xin.

Từ bối cảnh đó, câu chuyện của các tập sau sẽ giúp bạn hiểu được bằng cách nào một người trẻ lớn lên trong hoang tàn lại trở thành một vị thánh có tầm vóc vượt cả thiên niên kỷ; và bằng cách nào, qua đời ông, Thiên Chúa thì thầm với mọi thế hệ rằng: ngay cả khi “hệ thống” rơi vào tình trạng down lâu, rất lâu, Ngài vẫn không bỏ Hội Thánh, và cũng không bỏ những ai đang cố gắng trung tín và chiến đấu đến cùng dù là trong bóng tối.

Các bạn chờ tiếp tập sau nhé

Chúc các bạn 1 ngày tốt lành.

- John Phạm-

Tài liệu tham khảo:

St. Gregory the Great, Encyclopedia Britannica; Gregory the Great: the Last Roman, WesternCiv.

Roman Empire; Fall of the Western Roman Empire, Wikipedia; 40 maps that explain the Roman Empire, Vox.

Survival in the Roman Eastern (Byzantine) Empire, World History;

Plague of Justinian, Wikipedia; The Justinianic Plague, Origins OSU; Pandemic and Inequality: The Justinianic Plague.