Tập 3: Từ ánh sáng đến đêm tối: hành trình rất người của Têrêsa
(Series viết về Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 33)
Nhiều người đọc các vị thánh với một hình dung hơi sai: hoặc các ngài là “siêu nhân đức tin” ngay từ đầu, hoặc là những con người sinh ra đã quen sống trong khổ hạnh, nên chịu đựng với họ gần như là chuyện đương nhiên. Têrêsa Hài Đồng Giêsu không phải vậy.
Nếu đọc kỹ Một Tâm Hồn, ta sẽ thấy đầu đời của chị đầy ánh sáng: một tuổi thơ được yêu thương, một trái tim cực kỳ nhạy với những điều thiêng liêng, những lần được an ủi sâu xa trong cầu nguyện, và một ước muốn nên thánh đến rất sớm. Trước khi bước vào đêm tối, Têrêsa đã từng sống trong rất nhiều ơn ngọt.
Và chính vì đã biết ánh sáng, nên khi chị bước vào bóng tối, mọi chọn lựa của chị mới nặng ký. Nếu bỏ mất cái tương phản đó, ta sẽ rất dễ đọc Têrêsa như một mẫu gương đạo đức đẹp, nhưng không thấy cuộc chiến thật sự trong lòng chị.
Muốn hiểu Têrêsa, phải hiểu nơi chị sống. Vì nếu không hiểu bầu khí của dòng kín Cát Minh, người ta sẽ khó cảm được vì sao những chuyện rất nhỏ lại có thể trở thành những trận chiến rất lớn.
Dòng kín Cát Minh không phải đời tu của các hoạt động bên ngoài. Các nữ tu sống nội vi, nghĩa là phần lớn cuộc đời chỉ xoay quanh tu viện: nhà nguyện, phòng ăn, nơi làm việc, vườn nhỏ, hành lang, giờ kinh, giờ thinh lặng và những công việc lặp lại mỗi ngày. Không có “ra ngoài đổi gió”, không có lịch riêng để xả stress, không có nhiều khoảng trống để thoát khỏi nhau.
Chính vì thế, đời sống ấy rất yên ở bên ngoài nhưng lại rất căng ở bên trong. Ở ngoài đời, khi ai đó làm mình mệt, ta còn có thể né, im lặng, tắt điện thoại, đi đâu đó cho nguôi. Trong tu viện kín, gần như không có đường thoát như vậy. Người ta vẫn phải gặp nhau, cầu nguyện cạnh nhau, làm việc cạnh nhau, ăn với nhau, ngày này qua ngày khác.
Bởi vậy, một câu nói khó nghe, một thói quen gây khó chịu, một cái nhìn thiếu thiện cảm, hay chỉ một nét tính cách “không hợp” cũng không còn là chuyện nhỏ nữa. Nó trở thành nơi thật sự thử lửa một con người.
Điều đáng nói là Têrêsa không đi vào tu viện như một người đã chai lì hay khô cứng. Chị bước vào đó với một tâm hồn từng được ân sủng nuôi rất đậm.
Tuổi thơ của chị rất giàu cảm xúc: yêu sâu, buồn sâu, dễ rung động, dễ tổn thương, nhưng cũng rất dễ mở ra trước Chúa. Trong gia đình Martin, chị lớn lên giữa cầu nguyện, tình thương và một bầu khí thiêng liêng rất dày, nên từ nhỏ đã thích chuyện các thánh, thích những điều cao đẹp, và sớm mang trong lòng một ước muốn rất rõ: nên thánh.
Không chỉ có ước muốn, chị còn được nâng bằng nhiều an ủi. Có những giờ cầu nguyện ngọt, những lần rước lễ rất sâu, những lúc chị cảm thấy Chúa gần đến mức lòng mình sáng lên thật sự. Nếu phải hình dung, giai đoạn đầu đời của Têrêsa giống như một bầu trời nhiều sao.
Nhưng cũng chính ở đó, chị bắt đầu nhận ra điểm yếu của mình: chị sống bằng cảm xúc rất nhiều. Chỉ một chuyện nhỏ cũng có thể làm chị bật khóc, khép lại, hay xáo trộn rất lâu. Vì thế, trưởng thành đầu tiên của Têrêsa không chỉ là “đạo đức hơn”, mà là học cách không để cảm xúc giữ quyền chỉ huy toàn bộ con người mình.
Khi vào dòng kín Cát Minh ở Lisieux, Têrêsa không sống giữa các thiên thần. Chị sống trong một cộng đoàn rất người: có người dịu dàng, có người khó tính, có người hay soi, có người vô ý làm đau người khác, và có những va chạm nhỏ lặp đi lặp lại đến mức bào mòn.
Một Tâm Hồn cho ta thấy khá rõ điều đó. Có những chị em mà chỉ cần tiếng bước chân, cách kéo ghế, một thói quen nhỏ hay một lối nói nào đó cũng đủ làm phần tự nhiên nơi Têrêsa co lại. Có lúc chị bị hiểu lầm, bị quở trách, bị nhìn không đúng. Có những chuyện rất vụn: ai đó làm văng nước bẩn, nói một câu không tinh tế, cư xử cứng cỏi, hay chỉ đơn giản là hiện diện theo cách khiến người khác mệt.
Nếu đây là đời sống ngoài thế gian, người ta còn có thể giữ khoảng cách. Nhưng trong tu viện kín, không có “unfollow” ai được cả. Không có đường vòng, không có chỗ xả, cũng không có sân khấu lớn để quên đi những va chạm nhỏ. Chính vì vậy, những gì nhỏ nhất lại trở thành nơi lộ rõ nhất cái tôi, lòng tự ái, nhu cầu được đúng, và nhu cầu được thoải mái của mỗi người.
Với Têrêsa, đó cũng là nơi “con đường nhỏ” bắt đầu có hình.
Một trong những chi tiết đắt nhất khi đọc Têrêsa là chuyện chị cố ý tử tế với một chị em mà tự nhiên chị không thấy dễ chịu. Không phải vì người kia quá xấu; chỉ là có những nét tính cách, những cử chỉ, những thói quen khiến chị mệt. Và thật ra, ai từng sống gần người khác lâu đều biết: nhiều khi cái làm mình mòn không phải biến cố lớn, mà là những điều rất nhỏ nhưng lặp mãi không dứt.
Phản ứng tự nhiên trước một người như vậy thì khá quen thuộc: né, giữ khoảng cách, lịch sự cho xong, hoặc ít nhất là xếp người đó vào nhóm “không hợp vibe”. Têrêsa lại chọn điều ngược lại. Chị quyết định mỉm cười với người ấy, nói chuyện tử tế với người ấy, và âm thầm làm những điều tốt nhỏ cho người ấy.
Nếu đọc sơ sơ, ta sẽ thấy đó là một bài học cư xử đẹp. Nhưng nếu đọc sâu hơn, sẽ thấy điều chị làm khó hơn thế nhiều. Chị không giả vờ mình không khó chịu. Chị biết rất rõ mình đang co lại ở đâu. Nhưng chị không để cảm xúc đầu tiên có tiếng nói cuối cùng.
Đó là điểm rất mạnh nơi Têrêsa: chị biến điều làm mình khó chịu thành chất liệu để yêu. Không phải thứ tình cảm ngọt ngào, mà là một quyết định rất tỉnh. Và lặp lại đủ lâu, quyết định đó trở thành một cơ bắp nội tâm.
Nói theo ngôn ngữ hôm nay: Têrêsa không để mood làm CEO của hành vi.
Trong một tu viện kín, gần như không có nhiều cơ hội để làm “điều lớn”. Không có dự án hoành tráng, không có ánh đèn, không có những thành tích dễ thấy để chứng minh mình đang sống tốt. Nếu không học yêu trong việc nhỏ, người ta gần như không còn chỗ nào khác để yêu nữa.
Chính vì thế, những chuyện tưởng như vụn vặt lại mang một sức nặng rất thật: làm lại một việc vì người khác làm hỏng, bị nhắc mà không thanh minh, nhịn một lời đáp trả, chấp nhận một lịch sống đơn điệu, tiếp tục tử tế trong một ngày không có gì đặc biệt. Bên ngoài, những điều ấy trông không có gì để kể. Nhưng trong logic của Têrêsa, đó mới là nơi đo chất lượng của tình yêu.
Điểm này đụng rất mạnh vào logic thành tích mà ta quen sống. Ta thường nghĩ điều lớn mới đáng kể, việc có sức ảnh hưởng mới đáng giữ. Têrêsa nhìn ngược lại: giá trị không nằm ở kích cỡ của việc, mà ở lượng tình yêu đặt vào việc ấy.
Nói cách khác, không phải việc to làm nên sự thánh thiện. Chính cách một người yêu trong những điều không ai để ý mới cho thấy họ đang sống bằng gì.
Đó cũng là lý do phải đặt đầu đời và cuối đời của Têrêsa cạnh nhau. Vì cùng một hành động, nhưng khi được làm trong hai giai đoạn khác nhau, sức nặng của nó hoàn toàn khác nhau.
Những năm đầu, Têrêsa được nâng bởi nhiều an ủi thiêng liêng: Chúa gần, cầu nguyện ngọt, lòng có lửa. Nhưng càng về cuối, các an ủi ấy dần rút đi, và chị bắt đầu bước vào vùng khô khan, im lặng, rồi đêm tối đức tin.
Điều này thay đổi hẳn “khối lượng” của mỗi việc nhỏ. Khi còn được nâng đỡ, một nụ cười dành cho người khó chịu đã khó, nhưng vẫn còn một nguồn sáng bên trong để bám vào. Còn khi không còn cảm được Chúa như trước, khi cầu nguyện không còn “vào”, khi trời bên trong tối đi, mà người ta vẫn tiếp tục mỉm cười, tiếp tục nhịn, tiếp tục yêu, thì mỗi việc nhỏ bỗng trở thành một lời tuyên xưng đức tin.
Lúc ấy, một nụ cười không chỉ còn là nụ cười. Nó là một cách nói: con vẫn ở lại. Một việc nhỏ không chỉ còn là bổn phận. Nó là lời thưa: con không thấy gì, nhưng con vẫn chọn yêu.
Điều làm Têrêsa lớn không phải là chưa từng nghi ngờ
Chỗ này có lẽ là nơi người trẻ hôm nay dễ gặp Têrêsa nhất.
Ta thường nghĩ thánh là người không khô khan, không hoang mang, không chạm bóng tối. Nhưng điều làm Têrêsa lớn không phải là chị không bước vào vùng tối ấy. Điều làm chị lớn là chị không bỏ đi khi bóng tối đến.
Từ một người từng sống trong rất nhiều ánh sáng, chị đi vào giai đoạn mà cảm giác về Chúa mờ dần, rồi gần như biến mất. Những ý nghĩ nặng nề về hư vô, về im lặng, về khả thể “không có gì ở phía sau” bắt đầu xuất hiện. Điều đáng nể là chị không dùng đạo đức để che chúng lại, cũng không tô mình thành mạnh mẽ hơn thực tế.
Nhưng chị không rời cuộc hẹn.
Chị vẫn cầu nguyện. Vẫn ở lại trong cộng đoàn. Vẫn làm những việc nhỏ. Vẫn tiếp tục yêu ở những nơi không ai thấy, và nhiều khi chính chị cũng không còn cảm được vì sao mình phải làm thế.
Nếu phải nói bằng ngôn ngữ hôm nay, có thể nói thế này: Têrêsa không unfriend Chúa chỉ vì Chúa không còn trả lời theo cách chị quen. Chị không deactivate đức tin chỉ vì tín hiệu yếu đi. Chị ở lại. Và chính điều đó làm cho đức tin của chị có trọng lượng.
Để tóm lại bài này, bạn sẽ thấy thấy đời chị không đi theo một đường thẳng dễ đoán. Đó không phải câu chuyện của một cô bé đạo đức lớn lên rồi chết thánh thiện một cách êm xuôi. Đó là câu chuyện của một người từng được sống trong rất nhiều ánh sáng, rồi dần bị dẫn vào một thế giới hẹp hơn, đơn điệu hơn, ít an ủi hơn, và cuối cùng là tối hơn.
Nhưng thay vì quay lại đòi những ơn ngọt cũ, Têrêsa học yêu trong chính những điều nhỏ nhặt của một đời sống khép kín: một cộng đoàn nhiều ma sát, một ngày sống ít biến cố, một chuỗi công việc không ai chú ý, và một bầu trời nội tâm không còn sáng như trước.
Chính ở đó, Têrêsa trở nên lớn. Không phải vì chị làm việc lớn, mà vì chị để những việc nhỏ mang hết trọng lượng của đức tin.
Ở bài sau, chúng mình sẽ đi thẳng vào vùng tối ấy: đêm tối đức tin của Têrêsa khác gì với việc mất đức tin, và tại sao kinh nghiệm ấy, nghe có vẻ rất “đời tu”, lại chạm đúng tâm trạng của rất nhiều bạn trẻ sống giữa hoài nghi hôm nay.
(Còn tiếp...)
-John Phạm-
