Thánh Toma Aquino - Tập 3: Con bò câm!

 Tập 3: Con bò câm!

(Series viết về Toma Aquino · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 5)

Có một kiểu thông minh mà người ngoài không nhận ra được.

Không phải vì nó ẩn giấu. Mà vì nó trông quá giống với sự chậm chạp. Quá giống với việc không hiểu bài. Quá giống với cái đứa ngồi cuối lớp, nhìn ra cửa sổ, không bao giờ giơ tay phát biểu.

Người ta hay nhầm sự im lặng với sự trống rỗng.

Và Tôma, suốt những năm đầu học dưới Albertô, bị nhầm theo đúng cái cách đó.

Năm 1245, sau gần một năm bị giam tại lâu đài Roccasecca, Tôma được tự do. Ngài khoác lại áo dòng trắng đen và lên đường, lần này không ai chặn lại.

Dòng Đa Minh gửi ngài đến Paris, nơi một trong những trung tâm học thuật lớn nhất châu Âu đang hoạt động. Và ở đó, ngài lần đầu gặp người thầy sẽ thay đổi hướng đi của cả cuộc đời ngài.

Người đó tên là Albertô.

Sau này người ta gọi ông là Albertô Cả, (Albertus Magnu). Nhưng lúc Tôma gặp ông, Albertô đã nổi tiếng rồi. Nổi tiếng đến mức học trò từ khắp châu Âu tìm đến chỉ để nghe ông giảng. Ông nghiên cứu mọi thứ, thần học, triết học, vật lý, sinh học, hóa học, thiên văn học. Người thời đó gọi ông là Doctor Universalis, Tiến sĩ bách khoa, vì không có lĩnh vực nào ông không biết.

Đây là người thầy mà Tôma sắp ngồi học dưới.

Và trong một thời gian dài, Albertô gần như không để ý đến ngài.

Tôma trong những năm đầu là một hình ảnh khó hình dung nếu bạn chỉ biết về ngài qua sách vở sau này.

Ngài to lớn. Không phải cao ráo kiểu vận động viên, mà to theo nghĩa nặng nề, chậm chạp, vóc dáng của người ăn nhiều ngủ nhiều hơn là của người đang chuẩn bị làm rung chuyển châu Âu. Ngài ít nói. Trong các buổi thảo luận mà học trò khác tranh nhau phát biểu để thầy chú ý, Tôma thường ngồi yên. Lắng nghe. Ghi chép. Rồi lại im lặng.

Các bạn học bắt đầu gọi ngài là *il bue muto*, con bò câm.

Không phải nói sau lưng. Họ nói thẳng. Đôi khi với ý tốt, kiểu "cậu này hiền quá", đôi khi với ý không tốt, kiểu " thằng này lơ ngơ như bò đội nón". Cái biệt danh đó dính vào ngài như một nhãn dán, và trong một thời gian, nó trở thành cách mọi người xung quanh nghĩ về Tôma d'Aquino: đứa học trò to lớn, im lặng, không có gì đặc biệt.

Tôma không phản bác. Không giải thích. Không cố chứng minh gì.

Ngài tiếp tục ngồi im. Và tiếp tục nghĩ tiếp.

Rồi có một buổi học, chuyện xảy ra.

Theo truyền thống ghi lại, một người bạn học, người thật sự muốn tốt cho Tôma, mang đến cho ngài bài giảng của Albertô từ hôm trước, những tờ giấy chép tay chi chít chữ.

"Cậu hay bỏ lỡ, để tao cho mượn chép lại."

Tôma nhận tờ giấy. Ngồi xuống. Và bắt đầu chép.

Nhưng khi chép, ngài làm một việc mà người bạn kia không dặn: ngài viết thêm vào bên lề. Không phải ghi chú đơn giản. Mà là những quan sát, những câu hỏi, những chỗ ngài thấy lập luận của thầy có thể đẩy xa hơn, hoặc chỗ ngài thấy còn thiếu một bước trung gian chưa được giải thích.

Đây không chỉ là chuyện truyền miệng, bản thảo ghi chú bài giảng của Albertô với chữ viết tay của Tôma vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay tại Biblioteca Nazionale ở Naples.

Bằng một cách nào đó, tờ giấy đó đến tay Albertô.

Người thầy đọc. Im lặng một lúc. Rồi hỏi: "Ai viết những dòng này?"

Người ta đưa Tôma đến trước mặt Albertô.

Albertô nhìn ngài, cái người học trò to lớn, im lặng mà cả lớp gọi là con bò câm, rồi đặt thêm câu hỏi. Một câu. Rồi câu nữa. Rồi câu nữa.

Tôma trả lời từng câu. Bình tĩnh. Không vội vàng. Không cần gây ấn tượng. Chỉ nói những gì ngài thật sự nghĩ, theo đúng trật tự ngài thật sự hiểu.

Albertô lắng nghe.

Có những khoảnh khắc trong cuộc đời một người thầy mà họ nhận ra: đây không phải học trò thông minh. Đây là người sẽ vượt qua mình.

Đây là một trong những khoảnh khắc đó.

Albertô quay lại lớp học. Và nói một câu mà người ta ghi lại rồi nhắc đi nhắc lại suốt 750 năm sau:

"Các anh gọi nó là con bò câm. Nhưng con bò câm này một ngày sẽ rống lên làm rung chuyển cả thế giới."

Lớp học im lặng.

Không ai cười.

Nhưng dừng lại một chút ở đây.

Vì có một điều dễ bị bỏ qua khi kể câu chuyện này theo kiểu "thiên tài bị hiểu lầm rồi được công nhận". Điều đó có thật, nhưng không phải điều quan trọng nhất.

Điều quan trọng nhất là: Tôma không chờ được công nhận mới bắt đầu làm việc nghiêm túc.

Suốt những tháng bị gọi là con bò câm, ngài vẫn đang làm đúng thứ ngài luôn làm, đọc, nghĩ, ghi chép, đặt câu hỏi trong im lặng. Không phải vì ngài không biết người ta nghĩ gì về mình. Mà vì ngài không cần sự chú ý của người khác để tiếp tục.

Đó là thứ khác biệt ngài với hầu hết mọi người: ngài không làm việc để được nhìn nhận. Ngài làm việc vì công việc đó cần được làm.

Sự công nhận của Albertô, khi nó đến, chỉ là hệ quả. Không phải mục tiêu.

Từ đó, mọi thứ thay đổi.

Albertô bắt đầu đặc biệt chú ý đến Tôma. Giao cho ngài những bài tập khó hơn. Cho ngài tham gia vào các buổi tranh luận mà trước đó chỉ dành cho học trò kỳ cựu. Bổ nhiệm ngài làm magister studentium, trưởng nhóm học trò. Và dần dần, trong mắt những người xung quanh, cái hình ảnh "con bò câm" bắt đầu nhường chỗ cho một hình ảnh khác, một người học trò mà thầy tin tưởng nhất.

Nhưng có một thứ không thay đổi.

Tôma vẫn ít nói. Vẫn hay ngồi im. Vẫn nghe nhiều hơn nói. Kể cả khi đã được Albertô công nhận, kể cả khi bạn bè bắt đầu nhìn ngài khác đi, ngài không trở thành người ồn ào, không trở thành người thích thể hiện.

Có lẽ vì ngài hiểu một điều mà cần nhiều năm để hiểu: sự im lặng không phải điểm yếu cần khắc phục. Với ngài, đó là nơi tư duy thật sự xảy ra.

Năm 1248, Albertô được giao nhiệm vụ thành lập một trường thần học mới tại Cologne, Studium Generale, một trong những trung tâm đào tạo quan trọng nhất của Dòng Đa Minh. Và ông mang theo Tôma.

Không phải vì tình cảm thầy trò. Mà vì ông biết: người này cần được đặt vào môi trường đủ lớn để phát triển.

Bốn năm, từ Paris đến Cologne, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của Albertô, Tôma học được thứ mà không sách giáo khoa nào dạy được: cách nghĩ hệ thống. Cách không chỉ biết câu trả lời, mà hiểu tại sao câu trả lời đó đúng, và quan trọng hơn, biết ranh giới chính xác của những gì mình biết và những gì mình không biết.

Đó là nền tảng của tất cả những gì Tôma sẽ xây dựng sau này.

Năm 1252, ở tuổi 27, Tôma được gửi trở lại Paris.

Không phải để học nữa. Mà để dạy.

Paris lúc đó là trung tâm tri thức của cả thế giới Kitô giáo. Đại học Paris không chỉ là trường đại học, đó là nơi mà những ý tưởng lớn nhất của thời đại được sinh ra, tranh luận, và chứng minh hay bị bác bỏ trước mặt cả châu Âu.

Và Dòng Đa Minh quyết định gửi Tôma, người học trò mà cả lớp từng gọi là con bò câm, đến đứng trên bục giảng ở đó.

Nhưng Paris năm 1252 không phải nơi chào đón Dòng Đa Minh với vòng tay rộng mở. Trên thực tế, một cuộc chiến âm thầm và quyết liệt đang chờ Tôma ngay khi ngài vừa đặt chân đến.

(Còn tiếp)

- John Phạm-

Thánh Toma Aquino - Tập 2: Đêm trong tháp!

 Tập 2: Đêm trong tháp!

(Series viết về Toma Aquino · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 5)

Có những thứ gia đình làm vì yêu. Và có những thứ gia đình làm vì tuyệt vọng.

Đôi khi hai thứ đó trông giống nhau đến mức không phân biệt được.

Đêm đó, cánh cửa phòng giam của Tôma mở ra trong im lặng.

Không phải mẹ ngài. Không phải anh ngài. Không phải linh mục, không phải người thân, không phải ai trong chuỗi dài những người đã lần lượt bước vào căn phòng đó để thuyết phục ngài từ bỏ.

Đó là một người phụ nữ trẻ.

Đẹp. Được ăn mặc cẩn thận. Và bước vào với một mục đích rõ ràng mà không ai nói ra thành lời, nhưng tất cả đều hiểu.

Các anh trai của Tôma đã hết cách. Lý lẽ thất bại. Tình cảm thất bại. Áp lực thất bại. Còn lại một thứ duy nhất mà họ nghĩ có thể lay chuyển một người đàn ông trẻ 19 tuổi: bản năng.

Tôma nhìn người phụ nữ đó.

Ngài hiểu ngay tại sao cô ấy ở đây.

Có một khoảnh khắc, theo những người ghi lại câu chuyện này sau đó, mà ngài đứng yên. Không nói gì. Không làm gì. Chỉ đứng yên trong một khoảng lặng rất ngắn mà chắc hẳn dài hơn bất kỳ khoảng lặng nào ngài từng trải qua.

Rồi ngài quay lại lò sưởi trong phòng. Nhặt lên một khúc gỗ đang cháy. Và đuổi người phụ nữ ra khỏi phòng.

Cánh cửa đóng lại.

Tôma quỳ xuống và cầu nguyện.

Có thể bạn đang nghĩ: câu chuyện này nghe có vẻ được thêu dệt. Kiểu hagiography, truyện thánh được tô vẽ cho đẹp. Và bạn có quyền hoài nghi.

Nhưng dừng lại một chút.

Kể cả nếu bạn gạt đi phần huyền thoại, điều còn lại vẫn là thật: một người 19 tuổi, bị giam cầm, bị cô lập, bị áp lực từ mọi phía, bị gia đình dùng mọi thứ có thể để bẻ gãy, và ngài không gãy.

Không phải vì ngài không cảm thấy gì. Mà vì ngài đã biết rõ mình muốn gì, rõ đến mức không có gì chen vào được giữa ngài và quyết định đó.

Đó không phải sự cứng đầu. Đó là sự rõ ràng bên trong mà rất ít người có được....

Đêm đó, theo truyền thống ghi lại, sau khi ngài cầu nguyện và chìm vào giấc ngủ, ngài nằm mơ.

Trong giấc mơ, hai thiên thần hiện đến. Họ thắt một sợi dây quanh eo ngài, một cử chỉ không cần giải thích với người Trung Cổ, nhưng cần dịch lại cho người thế kỷ 21: đó là hình ảnh của sự trinh khiết được phong ấn, của một ơn ban không thể lấy lại.

Khi ngài thức dậy, cơn đau quanh eo còn thật đến mức ngài kêu lên.

Và từ đó, theo chứng nhân gần gũi nhất của ngài là thư ký Reginald van Piperno, Tôma không bao giờ bị cám dỗ theo cách đó nữa. Không phải vì ngài không còn là người đàn ông bình thường. Mà vì một cánh cửa bên trong ngài đã đóng lại hoàn toàn, nhẹ nhàng, không cần gắng sức, như thể nó chưa bao giờ là vấn đề.

Ngài kể lại câu chuyện này một lần duy nhất trong đời, cho Reginald, vào những năm cuối, và yêu cầu không kể cho ai khi ngài còn sống.

Gia đình tiếp tục giam ngài thêm nhiều tháng sau đêm đó.

Nhưng thật ra, từ đêm đó, cuộc chiến đã kết thúc. Họ chỉ chưa biết.

Các anh trai vẫn luân phiên vào thăm. Vẫn thuyết phục. Nhưng dần dần, họ bắt đầu nhận ra điều mà người thông minh thường nhận ra sau cùng: kẻ thù của họ không phải Dòng Đa Minh. Kẻ thù của họ là một thứ không có hình dạng, không thể tấn công, không thể mua chuộc, sự chắc chắn bên trong của một người đã biết mình là ai.

Mẹ ngài, bà Theodora, vẫn vào thăm. Và chính bà, người phụ nữ cứng rắn nhất trong câu chuyện này, người đã lên kế hoạch bắt cóc con trai mình ngay từ đầu, là người đầu tiên thật sự nhìn thấy sự thật: con trai bà không còn ở đây nữa, theo nghĩa tinh thần. Thể xác ngài ngồi trong căn phòng đó. Nhưng tâm trí ngài đã đi rồi. Đã đi đến một nơi mà không có bức tường nào giữ lại được.

Các chị của Tôma, hai người trong số họ sau này cũng trở thành nữ tu, hỗ trợ ngài trong im lặng suốt những tháng bị giam: chuyển thư, chuyển sách, giữ ngọn lửa của ngài không tắt.

Đó là điều ít người nhắc đến khi kể chuyện Thánh Tôma: ở những khoảnh khắc tối nhất, chính những người phụ nữ trong gia đình ngài, những người bị lịch sử ghi lại ít nhất, đã đứng về phía ngài trong im lặng.

Mùa hè năm 1245.

Gia đình đầu hàng.

Không phải gia đình đầu hàng công khai. Không phải tòa án can thiệp. Không phải Dòng Đa Minh thương lượng thành công.

Chính bà Theodora, người đã ra lệnh bắt con trai về, người đã giữ ngài gần một năm trong tháp, là người cuối cùng mở đường cho ngài ra đi. Bà sắp xếp để cửa sổ phòng ngài được để mở vào ban đêm. Không thông báo. Không giải thích. Chỉ đơn giản là một cửa sổ không bị khóa.

Bà đủ thực tế để hiểu: thà để con trai âm thầm rời đi còn hơn công khai đầu hàng Dòng Đa Minh trước mặt cả vùng. Thể diện của gia đình D'Aquino cần được giữ, ngay cả trong thất bại.

Tôma leo xuống cửa sổ trong đêm. Các tu sĩ Đa Minh đang chờ ở phía dưới.

Ngài khoác lại áo dòng trắng đen, và tiếp tục hành trình đã bị gián đoạn gần một năm trước.

Ngài không ngoái đầu lại.

Nhưng ngài cũng không mang theo oán giận. Đó là chi tiết quan trọng.

Suốt phần đời còn lại, Tôma không bao giờ nói xấu gia đình. Không bao giờ kể câu chuyện bị giam như một nỗi đau. Khi ai hỏi về những năm đó, ngài chỉ nói ngắn gọn rằng đó là thời gian ngài dùng để chuẩn bị.

Chuẩn bị. Như thể cái tháp giam đó là một phòng thư viện mà gia đình vô tình xây cho ngài.

Từ Roccasecca, Tôma được dẫn đến Naples, rồi đến Rome để gặp Tổng Quyền Dòng Đa Minh, trước khi được gửi đến Cologne, một thành phố ở Đức, nơi Dòng Đa Minh có một trung tâm học thuật đang nổi lên. Và ở Cologne, ngài sắp gặp người thầy sẽ nhìn thấy ngài, thật sự nhìn thấy, trong khi cả thế giới còn đang gọi ngài là con bò câm.

Nhưng trước khi nói về người thầy đó, cần nói về cái tên con bò câm trước.

Vì nó không phải lời chế giễu bình thường. Và cách Tôma phản ứng với nó, hay đúng hơn, cách ngài không phản ứng, mới là thứ đáng nói.

(Còn tiếp...)

- John Phạm-

Tập 1: Tôma Aquinô - bỏ lâu đài, chọn dép rách.

 Tập 1: Tôma Aquinô - bỏ lâu đài, chọn dép rách.

(Series viết về Toma Aquino · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 5)

Có một kiểu áp lực mà không cần ai nói ra thành lời.

Nó nằm trong cách bố mẹ nhìn bạn qua thành tích học tập. Trong cái gật đầu của họ hàng mỗi khi nhắc đến tên bạn. Trong cái "con nhà đó mà", câu khen nghe như lời buộc chặt. Bạn chưa làm gì cả, nhưng kỳ vọng đã được đặt xuống như một bộ quần áo may sẵn, và người ta chờ bạn mặc vào.

Bạn biết cảm giác đó không?

Tôma biết. Từ khi còn chưa đủ tuổi để hiểu nó là gì.

Hãy tưởng tượng bạn sinh ra trong một gia đình có sẵn tất cả.

Không phải "khá giả" kiểu có xe hơi và căn hộ chung cư. Mà là lâu đài, dinh thự. Đất đai. Người hầu. Cái họ tộc mà khi bạn bước vào phòng, người khác đứng dậy.

Bố bạn là bá tước. Anh trai bạn là tướng quân. Và từ khi bạn còn nhỏ, gia đình đã nhìn vào bạn, đứa út thông minh nhất, rồi phác ra một con đường: con sẽ trở thành tu viện trưởng Monte Cassino. Không phải vì đạo đức. Mà vì chức đó vừa có quyền lực, vừa giàu có, vừa danh giá. Đúng với tầm của dòng họ.

Đó là kế hoạch. Rõ ràng. Hợp lý. Không ai hỏi ý bạn.

Năm 1225, Tôma d'Aquino chào đời ở lâu đài Roccasecca, miền nam nước Ý. Con trai út của bá tước Landulf và nữ bá tước Theodora. Lâu đài nhà ngài không phải loại lâu đài du lịch chụp ảnh đẹp đẽ, đó là trung tâm quyền lực của cả một vùng đất. Người hầu, kỵ binh, địa chủ, thương nhân, tất cả đi qua cánh cổng đó và cúi đầu.

Trong ngôi nhà đó, từ rất sớm, người ta đã nhìn vào Tôma theo một cách đặc biệt.

Không phải vì ngài dễ thương. Mà vì ngài đặt câu hỏi lạ.

Những đứa trẻ khác hỏi "cái này là gì". Tôma hỏi "tại sao lại như vậy". Những đứa trẻ khác học thuộc. Tôma học xong rồi ngồi im, nhìn ra cửa sổ, như đang tiếp tục một cuộc trò chuyện bên trong đầu mà người khác không nghe thấy. Các thầy dạy ngài thấy khó chịu vì cái kiểu im lặng đó, không phải im lặng của đứa trẻ không hiểu bài. Mà là im lặng của người đang nghĩ tiếp.

Năm lên năm tuổi, gia đình gửi ngài đến Đan viện Monte Cassino, một trong những đan viện lâu đời và quyền lực nhất châu Âu, được thành lập từ thế kỷ thứ 6 bởi Thánh Bênêđictô. Không phải để tu. Mà để học. Và quan trọng hơn: để chuẩn bị cho cái ngày ngài kế thừa chức tu viện trưởng nơi đó, một chức vụ vừa có quyền thế chính trị, vừa kiểm soát đất đai rộng lớn, vừa được cả vùng nghiêng mình kính trọng.

Cậu bé học rất nhanh. Quá nhanh. Đến mức các thầy ở Monte Cassino dần... không còn gì để dạy

Và một câu hỏi cứ vang vang trong đầu cậu bé suốt những năm ở đó, câu hỏi mà ngài hỏi một vị thầy, rồi hỏi vị thầy khác, rồi hỏi tất cả mọi người, nhưng chưa ai trả lời thỏa đáng:

"Thiên Chúa là gì?"

Không phải hỏi cho có. Cậu bé thực sự muốn biết. Không phải câu trả lời kiểu đọc cho thuộc. Mà câu trả lời kiểu hiểu thật sự, từ bên trong.

Năm 1239, khi Tôma 14 tuổi, chiến tranh giữa Hoàng đế Frederick II và Giáo hoàng nổ ra. Monte Cassino bị kéo vào vòng xoáy chính trị, các tu sĩ bị trục xuất. Gia đình chuyển ngài đến Đại học Naples, trường đại học do chính Frederick II thành lập, mới nhất, táo bạo nhất vùng lúc đó.

Naples năm 1239 là một nơi kỳ lạ theo cái nghĩa rất đẹp.

Trong khi các đại học khác ở châu Âu vẫn dạy học theo truyền thống Kitô giáo cổ điển, Naples là một trong những nơi đầu tiên công khai giảng dạy triết học Aristotle, triết gia Hy Lạp cổ đại mà Giáo hội thời đó nhìn với ánh mắt vừa tò mò vừa lo ngại. Aristotle viết về logic, về vật lý, về tâm lý, về đạo đức, một hệ thống tư duy khổng lồ, hoàn toàn dựa trên lý trí, không cần mặc khải thần linh.

Tôma đọc Aristotle. Và ngài không hoảng sợ. Ngài bị cuốn vào.

Nhưng điều thay đổi Tômi ở Naples không chỉ là Aristotle. Điều thay đổi chàng trai ấy là những người ngài gặp trên đường phố Naples mỗi buổi sáng.

Họ là các tu sĩ Dòng Đa Minh.

Mới thành lập được khoảng 30 năm. Không lâu đài. Không đất đai. Không chức tước. Họ sống bằng khất thực, đúng nghĩa đi xin ăn từng ngày. Họ đi bộ từ thành phố này sang thành phố khác. Họ ngủ ở những chỗ đơn sơ nhất. Quần áo họ chỉ có một bộ: áo dòng trắng, áo choàng đen.

Nhưng họ có một thứ không ai mua được.

Khi một tu sĩ Đa Minh đứng lên tranh luận thần học ở quảng trường, ông ta không dùng quyền lực. Không dùng chức vụ. Không dùng áp lực. Ông ta chỉ dùng lập luận. Từng bước. Từng câu. Rõ ràng đến mức người nghe không thể bác bỏ, không phải vì sợ, mà vì thật sự không tìm được chỗ nào sai.

Tôma đứng trong đám đông, nhìn họ.

Và chàng trai ấy nhận ra: đây là câu trả lời cho một câu hỏi lớn hơn mà ngài chưa biết cách đặt thành lời: Mình muốn dành cả đời để làm gì?

Không phải quản đất đai. Không phải giữ chức. Không phải làm người khác cúi đầu.

Mà là đi theo chân lý đến tận cùng. Dù nó dẫn đến đâu.

Năm 1244, ở tuổi 19, Tôma xin gia nhập Dòng Đa Minh.

Bỏ lâu đài.

Bỏ chức tu viện trưởng Monte Cassino.

Bỏ tất cả những gì gia đình đã dọn sẵn trong suốt 19 năm.

Để mặc áo dòng trắng đen, đi đôi dép mòn vẹt, và bắt đầu lại từ đầu như một người bình thường.

Nhìn từ bên ngoài, quyết định đó trông như một sự bạc bẽo khó hiểu. Một đứa con được đầu tư mọi thứ, trường tốt nhất, thầy giỏi nhất, tương lai sáng nhất, rồi một ngày quay sang và nói: "Con không đi theo hướng đó nữa."

Nhưng đó không phải sự bạc bẽo. Đó là khoảnh khắc mà một người nhìn thấy rõ, lần đầu tiên và rõ ràng đến không thể phủ nhận, mình thực sự là ai và mình thực sự muốn gì.

Không phải ai cũng có khoảnh khắc đó. Và không phải ai có khoảnh khắc đó cũng dám đi theo nó.

Tôma dám.

Khi tin này về đến lâu đài Roccasecca, nữ bá tước Theodora, người mẹ, không khóc.

Bà ...nổi giận.

Không phải cơn giận xúc cảm nhất thời. Mà là cơn giận lạnh, có tính toán, của người đã quen điều hành cả một vùng đất và biết rằng bà có đủ quyền lực để thay đổi bất cứ tình huống nào.

Bà lập tức lên đường đến Naples.

Nhưng các tu sĩ Đa Minh biết trước. Để tránh xung đột, họ nhanh chóng đưa Tôma rời Naples ngay trong đêm, lên đường đến Rome, rồi từ Rome sẽ đi tiếp đến Paris.

Bà Theodora đến Naples và không thấy con đâu.

Nhưng bà chưa dừng lại. Bà chưa bao giờ dừng lại chỉ vì thua một lần.

Bà viết thư cho hai người con trai lớn, Landulf và Rinaldo, lúc đó đang là sĩ quan trong quân đội của Hoàng đế Frederick II đóng quân ở miền trung nước Ý. Nội dung thư ngắn gọn:

Hãy đón em về.

Hai người anh lên ngựa. Họ biết hành trình của đoàn tu sĩ. Họ đuổi theo. Và ở một đoạn đường vắng gần Aquapendente, vùng đất giáp ranh giữa Lazio và Umbria, họ chặn đầu đoàn, lôi Tôma ra khỏi hàng người.

Tôma không kháng cự. Không la hét. Không van xin.

Ngài nhìn hai anh. Rồi đi theo họ về.

Lần này họ không đưa cậu ấy về Roccasecca, mà về lâu đài Monte San Giovanni Campano, một pháo đài kiên cố hơn của gia đình, nằm trên đỉnh đồi, không dễ trốn thoát. Cánh cổng đóng lại sau lưng ngài.

Và gia đình nghĩ: chỉ cần thời gian. Cậu ta còn trẻ. Cậu ta sẽ nguội lại.

Họ không biết rằng họ vừa nhốt vào trong tháp một người mà không có gì, không có thời gian, không có áp lực, không có quyền lực, có thể thay đổi được.

Suốt hơn một năm, gia đình Tôma thay nhau vào thuyết phục. Mẹ vào năn nỉ. Các chị vào khóc. Người thân vào phân tích thiệt hơn. Linh mục vào khuyên nhủ. Không thiếu một ai. Không thiếu một lý do.

Tôma lắng nghe tất cả. Lịch sự. Nhẹ nhàng.

Và ... không thay đổi.

Tôma dùng thời gian bị giam để làm một việc rất đơn giản: đọc sách và cầu nguyện. Trong căn phòng trên tháp cao, ngài học thuộc gần như toàn bộ Kinh Thánh. Ngài đọc lại Sentences của Petrus Lombardus, giáo trình thần học nền tảng của thời đó. Ngài ghi chú. Ngài suy nghĩ. Ngài tiếp tục cuộc trò chuyện bên trong đầu mà ngài đã mang theo từ Monte Cassino.

Tôma không oán hận. Không trốn thoát. Không mặc cả.

Chỉ chờ. Và tiếp tục.

Gia đình Tôma không phải người xấu. Điều đó cần được nói rõ.

Bà Theodora yêu con. Bà muốn điều tốt nhất cho Tôma, theo cách bà hiểu "tốt nhất" là gì. Trong thế giới của bà, an toàn, quyền lực và danh dự là những thứ có thật và quan trọng. Và bà đã dành cả đời để xây dựng những thứ đó cho gia đình.

Nhưng Tôma đang nhìn thấy một thứ khác. Một thứ mà cậu ấy không thể giải thích đủ để bà hiểu, không phải vì cậu không đủ lời, mà vì hai người đang đứng trên hai nền tảng khác nhau hoàn toàn về câu hỏi cơ bản nhất: cuộc đời đáng sống là cuộc đời như thế nào?

Đó không phải bi kịch của riêng Tôma.

Bạn cũng biết cảm giác đó.

Rồi, một đêm trong hơn một năm bị giam đó, cánh cửa phòng cậu mở ra.

Người bước vào không phải mẹ ngài. Không phải anh ngài. Không phải ai trong gia đình.

Đó là một người phụ nữ. Gia đình đã tìm đến một cách khác, cách cuối cùng còn lại khi tất cả những lý lẽ đều đã thất bại.

(Còn tiếp...)

- John Phạm-

Tài liệu tham khảo:

Thánh Tôma Aquinô, Tiểu sử, VietCatholic, 2021

Cuộc đời của Tôma, thoisuthanhoc.net

, 2024

Di sản của Thánh Tôma Aquinô 750 năm sau khi qua đời, hdgmvietnam.com

, 2024

Thánh Tôma Aquinô: Con người và Tác phẩm, daminhvn.net

Thomas Aquinas, Wikipedia (EN), 2024

G.K. Chesterton, Saint Thomas Aquinas: The Dumb Ox, 1933

Jean-Pierre Torrell, Saint Thomas Aquinas: The Person and His Work, 1996

Thánh Augustino thành Hippo - Tập cuối: Người đàn ông chưa bao giờ ra đi

 Tập cuối: Người đàn ông chưa bao giờ ra đi

(Series viết về Augustino thành Hippo · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 2)

Tháng 5 năm 2025.

Một người đàn ông bước ra ban công của Tòa thánh Vatican lần đầu tiên với tư cách Giáo hoàng. Hàng trăm nghìn người đứng dưới quảng trường. Cả thế giới nhìn lên màn hình.

Câu đầu tiên ông nói: "Bình an cho tất cả anh chị em."

Rồi ông dừng lại. Và tự giới thiệu mình, không phải bằng lý lịch, không phải bằng chương trình, mà bằng lời của một người đàn ông đã chết gần 1.600 năm trước đó:

"Tôi là con cái của thánh Augustinô, một tu sĩ Augustinô. Thánh nhân đã nói: 'Cùng với anh chị em, tôi là Kitô hữu, vì anh chị em, tôi là giám mục.' Và chúng ta hãy cùng nhau bước đi."

Tên ông là Robert Prevost, Giáo hoàng Leo XIV. Người Augustinô đầu tiên trong lịch sử ngồi trên ngai thánh Phêrô. Và khi cả thế giới hỏi ông là ai, ông trả lời bằng lời của một người đàn ông đã chết 1.595 năm trước đó.

Câu đó không phải được chọn ngẫu nhiên. Đó là câu mà Augustinô nói với giáo dân ở Hippo, một câu mà người lãnh đạo dùng để nói với người mình phục vụ: tôi không đứng trên anh chị em. Tôi đứng cùng anh chị em.

Và đó là cách series này kết thúc, không phải bằng tổng kết, mà bằng câu hỏi: tại sao người ta vẫn chưa thể rời ông đi?

Nhìn lại từ cuối, ông là ai, đã làm gì ?

Augustinô sinh năm 354 ở Tagaste, một thị trấn nhỏ ở Numidia, vùng đất nay là Algeria. Mẹ ông, Monica, là người Kitô giáo sùng đạo. Cha ông, Patricius, theo đạo muộn, ít ảnh hưởng hơn. Ông lớn lên giữa hai thế giới, và không hoàn toàn thuộc về thế giới nào.

Ông thông minh từ nhỏ theo cách mà người thông minh thật sự thường bị. Không phải thông minh để học thuộc. Mà thông minh để thấy mọi câu trả lời đều thiếu một thứ gì đó. Ông học ở Madaura, rồi Carthage, thành phố lớn nhất Bắc Phi, cách nhà 300 cây số. Ông học hùng biện, học triết học, đọc Cicero, đọc Plato, đọc Mani. Ông tìm thứ gì đó không có tên.

Mười lăm năm ông sống không phải ông muốn sống. Không phải vì lười. Mà vì ông không tìm thấy thứ đủ mạnh để thay đổi hướng đi. Ông có tình nhân, có con trai, có danh tiếng, và vẫn thiếu. Cái thiếu đó ông mô tả chính xác hơn bất kỳ nhà tâm lý học nào về sau: "Ngài đã tạo ra chúng con cho Ngài, và trái tim chúng con không yên."

Rồi đêm ở vườn Milan năm 386, ông nghe giọng trẻ con: "Cầm lên và đọc đi." Ông mở Thư Rôma. Đọc. Và thứ ông tìm 15 năm, ông gặp trong vài giây.

Ông trở thành Kitô hữu. Rồi linh mục. Rồi giám mục của Hippo, một thành phố cảng bé nhỏ, không ai trong sự nghiệp học thuật của ông có thể tưởng tượng ông kết thúc ở đó.

Ông ở lại Hippo 35 năm. Cho đến khi chết.

Năm 430, khi ông nằm hấp hối, quân Vandal đang vây thành Hippo từ bên ngoài. Thành phố đang chết. Đế quốc đang chết. Ông biết cả hai. Ông yêu cầu người ta chép các Thánh Vịnh Sám Hối lên tường phòng, để ông đọc được khi không còn đứng dậy được nữa.

Ông chết tháng 8 năm 430. Quân Vandal sau đó tiến vào và đốt Hippo. Nhưng có một thứ họ không đốt, hoặc không kịp đốt: nhà thờ của ông và toàn bộ thư viện ông để lại còn nguyên. Thành phố mất. Sách còn.

Không biết rằng 1.595 năm sau, người đứng đầu 1,4 tỷ người Công giáo sẽ bắt đầu triều đại giáo hoàng của mình bằng lời của ông.

Ông để lại gì cho giáo hội...

Người ta gọi ông là Doctor Gratiae, Tiến sĩ Ân Sủng. Không phải vì ông dạy nhiều về ân sủng, mà vì ông là người hiểu ân sủng từ bên trong, không phải từ sách giáo khoa, mà từ 15 năm thất bại và một đêm ở vườn Milan.

Di sản ông để lại cho giáo hội không phải một thứ. Là bốn thứ, và bốn thứ đó vẫn đang vận hành hôm nay.

Thứ nhất, Giáo lý ân sủng

Năm 529, gần một thế kỷ sau khi ông chết, Công đồng Orange chính thức hóa thần học ân sủng của ông thành giáo lý Giáo hội Tây phương: ân sủng đến trước, không phải sau nỗ lực của con người. Ngay cả cái muốn tin, cũng là ân sủng.

Giáo lý Giáo hội Công giáo, cuốn sách tóm tắt toàn bộ đức tin Công giáo được xuất bản năm 1992, trích dẫn Augustinô 87 lần. Nhiều hơn bất kỳ tác giả nào khác, kể cả Thomas Aquinas, người được gọi là nhà thần học lớn nhất thời trung cổ.

87 lần. Trong một cuốn sách viết năm 1992. Cho người đọc năm 2025. Của một người viết từ thế kỷ 5.

Thứ hai, Thần học về giáo hội trong thế giới

Thành Đô Thiên Chúa, cuốn sách ông viết sau khi Roma thất thủ năm 410, không phải sách an ủi. Là sách định hình lại toàn bộ cách giáo hội hiểu mình trong thế giới.

Ông nói: có hai thành đô. Một thành đô được xây trên tình yêu bản thân, đẩy Thiên Chúa ra ngoài. Một thành đô được xây trên tình yêu Thiên Chúa, đẩy bản thân ra ngoài. Và lịch sử là cuộc hành trình của hai thành đô đó đan xen nhau, không bao giờ hoàn toàn tách rời, không bao giờ hoàn toàn hợp nhất, cho đến cuối cùng.

Câu hỏi đó, giáo hội nên đứng ở đâu trong thế giới chính trị? là câu hỏi mà mỗi thế hệ Kitô hữu phải trả lời lại. Và mỗi lần trả lại, họ đều quay về Thành Đô Thiên Chúa như điểm khởi đầu.

Thứ ba, Bí tích như kênh ân sủng

Trước Augustinô, các nghi lễ của giáo hội, rửa tội, thánh thể, xức dầu, được hiểu chủ yếu như biểu tượng hoặc điều kiện gia nhập.

Augustinô nói điều khác: bí tích là kênh mà Thiên Chúa dùng để trao ân sủng. Không phải biểu tượng. Không phải thủ tục. Mà là phương tiện thật sự, hữu hình, cụ thể, của điều vô hình.

Lý luận đó định hình toàn bộ cách giáo hội Công giáo thực hành phụng vụ cho đến hôm nay. Khi một đứa trẻ được rửa tội, đó là Augustinô. Khi một người nhận Mình Thánh Chúa, đó là Augustinô. Không phải theo nghĩa ông phát minh ra các nghi lễ đó. Mà theo nghĩa ông là người giải thích tại sao chúng quan trọng theo cách mà giáo hội giữ lại mãi.

Thứ tư, Confessions và thể loại tự thuật nội tâm

Không ai trước Augustinô viết về đời sống bên trong theo cách đó. Không phải theo kiểu nhật ký. Không phải theo kiểu tự biện hộ. Mà theo kiểu nhìn thẳng vào những thứ xấu hổ nhất của mình và kể lại cho người lạ nghe, không biện hộ, không kết thúc sạch sẽ.

Confessions là cuốn tự truyện đầu tiên của văn học phương Tây theo nghĩa hiện đại. Và nó không chỉ ảnh hưởng đến thần học, nó ảnh hưởng đến toàn bộ văn học tự thuật, đến tâm lý học hiện đại, đến văn hóa "nói thật về bản thân" mà chúng ta đang sống trong đó mà không biết mình đang sống trong đó.

Các dòng tu lấy ông làm nền tảng

Augustinô không lập dòng tu theo nghĩa thông thường. Nhưng ông để lại một thứ quan trọng hơn: Luật thánh Augustinô, một bản hướng dẫn đời sống cộng đoàn mà ông viết cho những người sống chung với ông ở Hippo.

Bản luật đó ngắn. Không có quy tắc chi tiết về giờ giấc hay y phục. Chỉ có một nguyên tắc trung tâm: "Hãy yêu thương nhau, đó là lý do bạn sống cùng nhau."

Từ bản luật đó, nhiều dòng tu đã mọc lên qua nhiều thế kỷ.

Dòng Augustinô (OSA), được thành lập chính thức năm 1256, khi Giáo hoàng Alexander IV hợp nhất nhiều cộng đoàn tu sĩ theo luật Augustinô thành một dòng. Hiện nay dòng có khoảng 2.800 tu sĩ hoạt động tại hơn 50 quốc gia, trường học, đại học, bệnh viện, giáo xứ. Và tháng 5 năm 2025, thành viên của dòng này trở thành người đứng đầu toàn thể Giáo hội Công giáo, lần đầu tiên trong lịch sử.

Dòng Đa Minh (Dominicans), thánh Đa Minh năm 1216 không viết luật dòng riêng. Ông chọn Luật thánh Augustinô làm nền tảng, vì nó đủ linh hoạt cho đời sống giảng thuyết, đủ cứng để giữ cộng đoàn. Đến nay, dòng Đa Minh và dòng Augustinô sống theo cùng một bản luật viết từ thế kỷ 5 ở Hippo, Bắc Phi.

Hai dòng tu lớn. Hàng chục nghìn tu sĩ trên toàn thế giới. Tất cả đọc mỗi ngày những lời mà một người đàn ông viết cho vài chục người sống chung với ông trong một ngôi nhà nhỏ ở một thành phố cảng bé nhỏ, 1.600 năm trước.

Trong bài giảng khai mạc triều đại ngày 18 tháng 5 năm 2025, Giáo hoàng Leo XIV mở đầu bằng câu Confessions 1,1,1, câu về trái tim không yên. Rồi ông trích tiếp Augustinô về giáo hội: "Giáo hội bao gồm tất cả những ai sống hòa hợp với anh chị em mình và yêu thương người lân cận."

Ngày hôm sau, gặp gỡ đại diện các giáo hội và tôn giáo khác, ông trích câu khẩu hiệu giám mục của mình, cũng là câu Augustinô: "In Illo uno unum", "Trong Đấng là Một, xin cho chúng ta nên một."

Tháng 6, tại buổi tiếp kiến chung, ông giải thích dụ ngôn người phụ nữ chạm vào áo Chúa Giêsu bằng câu Augustinô: "Đám đông chen lấn, đức tin chạm vào." Câu đó mô tả sự khác biệt giữa người theo đạo theo thói quen và người thật sự gặp gỡ.

Tháng 9, tại Đại hội dòng Augustinô ở Roma, ông giảng về Lễ Hiện Xuống bằng lời Augustinô: "Mỗi tín hữu riêng lẻ nói tất cả các ngôn ngữ, và giờ đây sự hiệp nhất của các tín hữu nói tất cả các ngôn ngữ."

Không phải trích dẫn trang trí. Không phải học thuật phô diễn. Là một người đang dùng ngôn ngữ của đấng tổ phụ sáng lập dòng để nói chuyện với thế giới, vì không có ngôn ngữ nào khác nói được những thứ đó chính xác hơn.

Augustinô chết năm 430. Thành phố ông sống bị đốt. Đế quốc ông sinh ra trong đó sụp đổ 46 năm sau. Ngôn ngữ ông viết, tiếng Latin dần chết trong miệng người thường và chỉ còn sống trong tu viện.

Nhưng ông không rời đi.

Ông ở lại trong những tu sĩ ở Vivarium ngồi chép sách trong đêm lạnh thế kỷ 6. Ông ở lại trong những tu sĩ Ireland viết "hôm nay lạnh lắm" vào lề trang sách rồi chép tiếp. Ông ở lại trong Alcuin ngồi bên Charlemagne và thiết kế lại chữ viết châu Âu. Ông ở lại trong Luther đứng trước hoàng đế và nói "đây là lập trường của tôi." Ông ở lại trong Hannah Arendt, người phụ nữ Do Thái thế tục, 23 tuổi, viết luận án tiến sĩ về tình yêu trong Augustinô rồi từ đó xây dựng toàn bộ lý thuyết về dân chủ và phẩm giá con người. Ông ở lại trong 87 lần được trích dẫn trong Giáo lý Giáo hội Công giáo xuất bản năm 1992.

Và ông ở lại trong câu đầu tiên mà Giáo hoàng Leo XIV nói với thế giới vào tháng 5 năm 2025.

Có một điều về Augustinô mà mình nghĩ mãi từ đầu series đến giờ.

Ông không viết Confessions để trở nên nổi tiếng. Ông viết vì ông cần nói thật về một thứ mà ông không biết cách nói theo cách nào khác. Ông viết cho Thiên Chúa, "Lạy Chúa, Ngài đã tạo ra chúng con cho Ngài", như người viết thư cho người mình yêu, không tính toán ai sẽ đọc.

Và đó có lẽ là lý do tại sao nó vẫn còn đây.

Không phải vì nó hoàn hảo. Không phải vì nó đúng về mọi thứ. Mà vì nó thật. Thật theo cái cách mà 1.600 năm không xói mòn được, vì nó chạm vào thứ trong con người không thay đổi theo thế kỷ.

Cái restlessness đó. Cái không thỏa mãn đó. Cái cảm giác mọi thứ ổn nhưng vẫn thiếu một thứ gì.

Bạn không cần theo đạo để cảm thấy thứ đó.

Bạn chỉ cần là Ân sủng của Thiên Chúa.

Augustinô sinh năm 354 ở một thị trấn không ai biết tên.

Ông chết năm 430 trong thành phố bị vây.

Nhưng sáng nay, ở đâu đó trên thế giới, có người đang mở Confessions lần đầu tiên. Đọc câu đầu tiên. Dừng lại.

Rồi nghĩ: ủa, sao người này hiểu tôi vậy.

Đó là tất cả những gì một người có thể hy vọng để lại.

Augustinô để lại nhiều hơn thế...

Hết series!

- John Phạm-