Dẫn nhập

Một trong những hình ảnh đẹp nhất về mục vụ Kitô giáo xuất hiện ngay sau ngày lễ Ngũ tuần.Ông Phêrô và ông Gioan lên Đền Thờ cầu nguyện. Một người què từ thuở mới sinh được khiêng đến cửa Đẹp để xin bố thí. Khi thấy hai ông, anh ta mong nhận được một chút tiền. Phêrô nhìn thẳng vào anh và nói: “Anh nhìn chúng tôi!” (Cv 3,4). Anh ta tưởng mình sắp nhận được một món quà vật chất. Nhưng Phêrô trao cho anh một điều lớn hơn tiền bạc: “Nhân danh Đức Giêsu Kitô, người Nazareth, anh đứng dậy mà đi!” (Cv 3,6).[1] Đây là một đoạn rất mạnh để triển khai chủ đề mục vụ Kitô giáo: Phêrô không cho người què điều anh ta tưởng mình cần, nhưng trao cho anh điều Phêrô có nơi Đức Kitô: khả năng đứng dậy và bước đi. Mục vụ không phải là làm thay. Và điều quan trọng xảy ra: anh không được Phêrô cõng đi; anh được giúp để tự mình đứng dậy và bước đi. Đây có thể trở thành một nguyên tắc căn bản của mục vụ: không phải là làm cho người khác mãi mãi cần đến mình; mục vụ là giúp người khác đủ trưởng thành để tự mình đứng lên, bước đi và tiếp tục nâng người khác lên.


Nhận thức

Thánh Thần ngự xuống trên các Tông đồ. Phêrô đã thay đổi sau ngày lễ Ngũ tuần. Phêrô đứng lên cùng với Nhóm Mười Một và công khai loan báo Đức Giêsu Kitô chịu đóng đinh nay đã sống lại và được Thiên Chúa tôn vinh (Cv 2,14-36).[2] Từ đây, Phêrô không còn chỉ là người đi theo Đức Giêsu, nhưng trở thành người được sai đi để làm cho người khác trở thành môn đệ. Đó là một chuyển đổi căn bản: Từ người được đào luyện trở thành người đào luyện người khác. Từ người được lãnh đạo trở nên người lãnh đạo người khác. Từ người nhận, tới người cho. Từ người bước theo, thành người giúp người khác bước đi.

Vì thế, “sau ngày lễ Ngũ tuần” có thể được coi như một hình mẫu của người mục vụ Kitô giáo.

Nền tảng

Phêrô nói: “Chúng tôi không có gì để cho” – nhưng có Đức Kitô. Đây là một sự xác định lại nguồn lực của người mục vụ Kitô giáo. Người mục vụ không nhất thiết phải có tiền bạc, quyền lực hay tất cả các phương tiện. Điều căn bản nhất là: “Cái tôi có, tôi cho anh đây.” Và “cái tôi có” trước hết chính là Đức Giêsu Kitô. Phêrô không nói: “Tôi sẽ làm thay anh.” Ông cũng không nói: “Hãy dựa vào tôi suốt đời.” Ông nói: “Nhân danh Đức Giêsu Kitô... anh hãy đứng dậy mà đi.”

Đây chính là chiều sâu của mục vụ Kitô giáo. Người mục vụ lấy Đức Kitô là trung tâm. Người mục vụ không tạo ra sự lệ thuộc vào cá nhân mình, nhưng giúp người khác đi vào tương quan trực tiếp với Đức Kitô. Người mục vụ không chiếm lấy sứ mạng. Nhưng trao lại sứ mạng cho người khác. (Cũng như khi cử hành bí tích rửa tội, chính Chúa Giêsu trao: “Từ đây con ơi, con sẽ là tiên tri, tư tế, vương đế của Ta đến muôn đời”).[3]

Đặc điểm

Mô hình Phêrô: Đứng dậy – bước đi – tiếp tục nâng người khác lên

1. Đứng dậy

Đây là bước đầu tiên của trưởng thành. Một con người có thể bị giữ lại bởi nhiều thứ: mặc cảm, sợ hãi, thất bại, thói quen lệ thuộc, thiếu kiến thức, thiếu kỹ năng hoặc thiếu niềm tin vào chính mình. Người mục vụ phải giúp họ đứng dậy. Trong mục vụ, “đứng dậy” có nghĩa là: khỏi sự lệ thuộc, khỏi mặc cảm, khỏi thái độ thụ động, khỏi tư duy “cha làm hết”, để nhận trách nhiệm.

2. Đi bằng đôi chân của mình

Thánh Luca kể: “Lập tức chân và mắt cá anh trở nên cứng cáp. Anh nhảy lên, đứng thẳng và bước đi.” (Cv 3,7-8).[4] Điều đáng chú ý là Phêrô không tiếp tục cõng anh. Anh tự đứng. Anh tự bước. Anh tự đi vào Đền Thờ. Đây là một hình ảnh rất sâu về đào luyện. Đào luyện thành công không phải là làm cho người học ngày càng phụ thuộc vào người thầy, nhưng giúp người học có khả năng tự mình bước đi. Trong mục vụ cũng vậy. Nếu sau nhiều năm đào tạo mà giáo dân vẫn phải chờ linh mục quyết định mọi chuyện, thì quá trình đào luyện chưa đạt tới mức trưởng thành cần thiết.

3. Tiến về phía trước và trở thành người nâng người khác lên

Người què được chữa lành. Anh “đi lại được, nhảy nhót và ca tụng Thiên Chúa” (Cv 3,8). Đó là một chứng nhân Tin mừng: Được nâng lên → trở thành người làm chứng → trở thành người phục vụ → nâng người khác lên. Mục tiêu cuối cùng của mục vụ, không phải là tạo ra những người giỏi việc, mà là tạo ra những con người có khả năng giúp người khác trưởng thành.

Đào luyện

1. Mục vụ là làm cho người khác lớn lên

Từ mô hình Phêrô có thể rút ra một định nghĩa: Mục vụ là giúp người khác lớn lên, trưởng thành, đứng dậy, tự mình bước đi và có khả năng truyền đạt ân sủng, năng lượng, cảm hứng, giúp người khác tiếp tục trưởng thành.

Như vậy, mục vụ không chỉ là: lắng nghe; ra quyết định; tổ chức; phân công; điều hành; giải quyết vấn đề; đãi ngộ; tạo lãnh đạo…Tất cả những điều đó cần thiết, nhưng đích cuối cùng là sự trưởng thành của con người. Người mục vụ tốt không hỏi: “Tôi đã làm được bao nhiêu?” Mà phải hỏi: “Nhờ tôi, đã có bao nhiêu người có thể tự mình đứng lên?” Và hơn nữa: “Những người ấy đã có thể giúp bao nhiêu người khác đứng lên?”

2. Từ “người làm mục vụ” đến “người kiến tạo mục vụ”

Đây chính là điểm gặp nhau giữa mô hình Phêrô và Khoa Mục vụ. Một linh mục có thể làm rất nhiều việc: giảng; dạy giáo lý; đào luyện giáo dân; tổ chức hội đoàn; điều hành giáo xứ; giải quyết những khó khăn mục vụ. Nhưng nếu tất cả đều tập trung vào một mình vị mục tử, thì mô hình ấy khó phát triển lâu dài. Khoa Mục vụ phải tiến thêm một bước: Không chỉ đào tạo người làm mục vụ, mà đào tạo Người Kiến tạo Mục vụ. Người Kiến tạo Mục vụ có khả năng: đọc thực tại → nhận ra mối rối → tìm đầu mối → phân định → thiết kế giải pháp → tổ chức thực hiện → lượng giá → đào luyện người khác.

Đây chính là sự chuyển đổi: Làm mục vụ → đào tạo người làm mục vụ → đào tạo người đào tạo → hình thành một hệ thống có khả năng tự phát triển.

3. “Đôi chân” trưởng thành

Câu chuyện Phêrô chữa lành người què gợi ra một hình ảnh rất đẹp: Người lãnh đạo trưởng thành phải giúp người khác đi bằng chính đôi chân của mình. “Đôi chân” ở đây có thể hiểu theo nghĩa biểu tượng: Một chân là năng lực: có kiến thức, kỹ năng, khả năng suy nghĩ, phán đoán và hành động. Một chân là trách nhiệm: Không chỉ biết làm, mà còn biết chịu trách nhiệm về điều mình làm. Vì thế: Năng lực + trách nhiệm → trưởng thành. Và khi trưởng thành, người ấy có thể: Đứng dậy → tự bước đi → dẫn người khác cùng bước đi.

4. Mục vụ không giữ người khác ở lại với mình

Có một cám dỗ rất tinh tế: Người mục vụ muốn người khác luôn cần đến mình. Nếu giáo dân luôn phải hỏi cha. (Ký ức: 1984 nhận xứ mới. Ông chánh Hội đồng mục vụ: “Chúng con luôn sẵn sàng đứng sau lưng Cha”) Nếu các trưởng ban không dám quyết định. Nếu người trẻ không được trao trách nhiệm. Nếu thế hệ sau không được chuẩn bị. Thì người mục vụ có thể trở thành trung tâm của mọi hoạt động, nhưng chưa chắc đã tạo ra được một cộng đoàn trưởng thành. Mô hình Phêrô đi theo hướng khác. Phêrô giúp người què đứng lên. Rồi anh tự đi. Đó là mục vụ giải phóng: không làm cho mình trở nên không thể thay thế; làm cho sứ mạng có thể tiếp tục ngay cả khi mình không còn ở đó. Đây là một nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với người mục vụ trưởng thành. Một đời mục vụ không nên kết thúc bằng câu hỏi: “Sau khi tôi nghỉ, ai sẽ làm thay tôi?” Mà nên kết thúc bằng câu hỏi: “Tôi đã đào luyện được những ai có thể tiếp tục sứ mạng?”(Hội đồng mục vụ giáo xứ: Nguyên tắc: Mục vụ: “tạo mục vụ”, vì thế, ngay khi nhận chức, đã phải để ý chọn, đào luyện, thử nghiệm… người kế vị).

5. Phêrô không chỉ chữa một người – ông mở ra một cộng đoàn chứng nhân

Sau phép lạ, dân chúng kinh ngạc và chạy đến với Phêrô và Gioan. Phêrô lập tức hướng sự chú ý khỏi chính mình: “Sao anh em lại ngạc nhiên về điều ấy? Sao lại nhìn chúng tôi như thể chúng tôi đã làm cho người này đi được nhờ quyền năng hay lòng đạo đức của mình?” (Cv 3,12).[5] Đây là một bài học mục vụ rất sâu: biết chuyển sự chú ý từ mình về Đức Kitô. Phêrô không biến phép lạ thành danh tiếng cá nhân. Ông dùng biến cố ấy để loan báo Đức Giêsu. Như vậy: Kitô giáo không tạo ra “fan” của mình; nhưng tạo ra môn đệ của Đức Kitô. Đây là tiêu chuẩn quan trọng để phân định hoạt động mục vụ.

6. Từ Phêrô đến các Tông đồ: mô hình nhân rộng

Ngày lễ Ngũ tuần không chỉ biến đổi Phêrô. Thánh Thần biến đổi cả cộng đoàn các Tông đồ.

Các ông bắt đầu công bố Tin mừng, chữa lành, phục vụ, đào tạo cộng đoàn và sai người khác đi.[6] Sách Công vụ cho thấy Hội thánh sơ khai không phát triển chỉ nhờ một cá nhân, nhưng nhờ một cộng đoàn được Thánh Thần thúc đẩy và cùng tham gia sứ mạng.[7] Đây là điểm rất quan trọng đối với mô hình Khoa Mục vụ: Một người mục vụ giỏi, có thể tạo ra một chương trình; tạo ra những người mục vụ khác. Một hệ thống mục vụ trưởng thành, tạo ra khả năng liên tục đào luyện thế hệ mới. Vì thế, có thể diễn tả tiến trình: Đức Kitô → Thánh Thần → Tông đồ → người môn đệ → người lãnh đạo mới → cộng đoàn truyền giáo.[8]

Ký ức: Đầu tư kinh tế vào xây dựng vật chất giáo xứ 1 tỷ. Và cũng đầu tư 1/2 tỷ vào đào luyện nhân sự. Sau mười năm. Kết quả: Đầu tư vào đào luyện nhân sự, tăng gấp nhiều lần đầu tư kinh tế vật chất, và kéo dài nhiều thế hệ. Ví dụ: Đào luyện Hội Đồng mục vụ Giáo xứ. Sau nhiều năm, có dịp về thăm giáo xứ cũ, tôi thấy, hầu hết những người đang phục vụ, đều là miêu duệ của liên khóa trước được đào luyện.

Áp dụng

Mô hình Phêrô có thể được áp dụng vào năm lĩnh vực.

1. Với giáo dân: Không chỉ hỏi: “Cha có thể làm gì cho tôi?” Mà đào luyện, để giáo dân có thể hỏi: “Tôi có thể làm gì cho cộng đoàn?”[9]

2. Với hội đồng mục vụ: Không chỉ là cơ quan “giúp cha”. Hội đồng cần trở thành những người cùng phân định, cùng chịu trách nhiệm và cùng tổ chức sứ mạng.

3. Với người trẻ: Không chỉ tổ chức chương trình cho người trẻ. Phải đào luyện và trao cho người trẻ trách nhiệm thực sự, có người đồng hành, bổ trợ, có giới hạn rõ ràng và có lượng giá.[10]

4. Với các gia đình: Không chỉ chăm sóc các gia đình gặp khó khăn. Phải đào tạo những gia đình có khả năng đồng hành với những gia đình khác.

5. Với người lãnh đạo: Không chỉ hoàn thành công việc. Phải để lại: con người → phương pháp → đội ngũ → hệ thống → thế hệ kế tiếp.

6. Áp dụng vào Khoa Mục vụ: “Đứng dậy – bước đi – dẫn người khác đi”

Có thể cô đọng mô hình này thành một công thức: ĐỨNG DẬY → BƯỚC ĐI → DẪN NGƯỜI KHÁC ĐI → GIÚP NGƯỜI KHÁC ĐỨNG DẬY.

Đây là một vòng tròn đào luyện: Đứng dậy: được đánh thức và phục hồi phẩm giá. Bước đi: có năng lực và trách nhiệm. Dẫn người khác đi: trở thành người lãnh đạo. Giúp người khác đứng dậy: trở thành người đào luyện. Từ đó, công thức Khoa Mục vụ có thể nối lại: THỰC TẠI → CON NGƯỜI → GIÁO HUẤN → PHÂN ĐỊNH → QUYẾT ĐỊNH → HÀNH ĐỘNG → LƯỢNG GIÁ → TRUYỀN GIÁO.

Người Kiến tạo Mục vụ không dừng ở việc giải quyết một vấn đề. Họ phải tạo ra những người, có khả năng giải quyết vấn đề cho những người khác.

Kết luận

Người mục vụ để lại những người biết đứng lên

Câu nói của Phêrô tại Cửa Đẹp có thể trở thành một câu nói nền tảng cho linh đạo lãnh đạo: “Nhân danh Đức Giêsu Kitô, anh hãy đứng dậy mà đi.” Đây không chỉ là lời chữa lành.Đây còn là một mẫu hình lãnh đạo.Người lãnh đạo Kitô giáo không nói:“Hãy dựa vào tôi.”Nhưng nói: “Hãy đứng dậy.” Không nói:“Hãy đi theo tôi mãi.”Nhưng nói: “Hãy bước đi bằng chính đôi chân của anh.” Không giữ người khác ở lại trong sự lệ thuộc, nhưng giúp họ trưởng thành.Không làm tất cả thay cho người khác, nhưng trao năng lực, trao trách nhiệm và trao sứ mạng.Và cao hơn nữa: không chỉ giúp người khác đứng lên; nhưng còn giúp người khác trở thành những người có khả năng nâng người khác lên. Đó chính là con đường: Từ người được đào luyện → người trưởng thành → người đào luyện → người sai đi. Và đó cũng có thể là một định hướng quan trọng cho Khoa Mục vụ: Không để lại một công trình, nó chỉ tồn tại, khi người mục vụ còn đó; nhưng hãy để lại những con người có thể tiếp tục đứng lên, bước đi và dẫn người khác đi. Người mục vụ Kitô giáo: “Hiệp thông-Đào luyện-Chuyển giao”.

Tài liệu tham khảo

Kinh thánh, đặc biệt Mt 26,33-35.69-75; Ga 21,15-17; Cv 2,14-36; Cv 3,1-12; Cv 4,32-35.

Công đồng Vatican II, Lumen Gentium, Hiến chế tín lý về Giáo hội, 1964.

Công đồng Vatican II, Apostolicam Actuositatem, Sắc lệnh về Tông đồ Giáo dân, 1965.

Công đồng Vatican II, Gaudium et Spes, Hiến chế mục vụ về Giáo hội trong thế giới ngày nay, 1965.

Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, các số 783-786.

Đức Phanxicô, Evangelii Gaudium, Tông huấn Niềm vui Tin mừng, 2013.

Đức Phanxicô, Christus Vivit, Tông huấn hậu Thượng Hội đồng về người trẻ, 2019.

Lm. Nguyễn Văn Hinh (D.Min.)

[1] Công vụ các Tông đồ, 3,1-8. Trình thuật kể lại việc Phêrô và Gioan gặp người què tại Cửa Đẹp của Đền Thờ và nhân danh Đức Giêsu chữa lành cho anh.

[2] Công vụ các Tông đồ, 2,14-36. Phêrô đứng lên cùng Nhóm Mười Một và công bố Đức Giêsu Kitô chịu đóng đinh và phục sinh.

[3] Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, 783-786. Mọi thành phần Dân Chúa đều được tham dự vào các chức năng của Đức Kitô: tư tế, ngôn sứ và vương đế.

[4] Công vụ các Tông đồ, 3,7-8. Thánh Luca nhấn mạnh sự phục hồi thể lý: chân và mắt cá trở nên vững chắc, người ấy đứng lên, bước đi và ca tụng Thiên Chúa.

[5] Công vụ các Tông đồ, 3,12. Phêrô từ chối quy công trạng về mình và hướng cộng đoàn về Đức Giêsu.

[6] Lumen Gentium, 9-17. Dân Thiên Chúa tham dự vào sứ mạng của Hội thánh và được sai đi làm chứng cho Đức Kitô.

[7] Công vụ các Tông đồ, 2,42-47; 4,32-35. Hội thánh sơ khai được mô tả như một cộng đoàn cầu nguyện, hiệp thông, chia sẻ và làm chứng.

[8] Đức Phanxicô, Evangelii Gaudium, 24. Đức Thánh Cha trình bày Hội thánh “đi ra”, trong đó các môn đệ truyền giáo chủ động bước vào đời sống và hoàn cảnh của con người.

[9] Apostolicam Actuositatem, 2-4. Tông đồ giáo dân phát xuất từ chính ơn gọi Kitô hữu và được thực hiện trong đời sống Giáo hội cũng như giữa lòng thế giới.

[10] Đức Phanxicô, Christus Vivit, 174-178. Người trẻ được mời gọi tham gia tích cực vào đời sống và sứ mạng của Hội thánh, không chỉ là đối tượng của hoạt động mục vụ.