Thánh Grêgôriô Cả - Tập 1: Khi một “siêu đế quốc” ho sặc: thế giới của Thánh Grêgôriô Cả.

 Tập 1: Khi một “siêu đế quốc” ho sặc: thế giới của Thánh Grêgôriô Cả.

(Series viết về Grêgôriô Cả · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 1)

Một buổi tối mùa đông thế kỷ 6.

Sương từ sông Tiber bò lên những bức tường đá đã nứt chân chim. Chuông nhà thờ vang chậm, từng tiếng, rồi im rất lâu mới tới tiếng tiếp theo. Ngoài phố, người ta kéo cổ áo, đi lặng lẽ, cố tránh chạm mắt nhau. Ai cũng biết: hôm nay lại có thêm nhiều đám tang. Và không ai dám chắc sáng mai mình còn thức dậy trong cùng một thành phố, hay trong cùng một thế giới như cũ.

Đây không phải Rôma lộng lẫy trên phim. Đây là Rôma của Thánh Grêgôriô Cả: một thành phố từng là “trái tim của thế giới”, giờ ho sặc trong dư chấn của một siêu đế quốc vừa sụp. Muốn hiểu vì sao một tu sĩ khiêm nhường lại trở thành một trong những giáo hoàng vĩ đại nhất lịch sử, trước hết phải hiểu mặt đất đang rã ra dưới chân ông.

Trước khi sụp, nó từng lớn cỡ nào?

Muốn cảm được cú rơi, phải nhìn lại đỉnh cao.

Ở thời cực thịnh, khoảng thế kỷ 2, Đế quốc Rôma ôm gần trọn Địa Trung Hải. Nếu đem overlay lên bản đồ hôm nay, bạn sẽ thấy một mảng màu khổng lồ phủ lên gần hết Ý, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha; kéo lên Anh và Wales, trùm lấy một phần lớn Đức, Áo, Thụy Sĩ, Hungary, phần lớn Balkan; rồi chạy xuống cả bờ Bắc Phi từ Libya qua Tunisia, Algeria đến tận một phần Maroc; rồi bẻ sang Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Syria, Lebanon, Israel/Palestine, Jordan, Ai Cập và những vùng quanh đó.

Dân số toàn đế quốc khi ấy được ước tính trong khoảng 60–75 triệu người, trong khi cả trái đất chỉ khoảng 200–250 triệu. Tức là cứ 3–4 người trên thế giới thì có một người sống dưới bóng Rôma. Thành phố Rôma riêng lẻ, vào lúc rực rỡ nhất, có thể chạm tới gần 1 triệu dân, kiểu như một “Sài Gòn cổ đại” nhưng tầm ảnh hưởng trải rộng khắp ba châu lục.

Nếu muốn một hình ảnh gần với thời nay, hãy tưởng tượng một “siêu hệ thống” vừa có vai trò của Mỹ trong an ninh, vừa có vai trò của EU trong việc nối kết nhiều vùng lãnh thổ, vừa kiểm soát những “Suez + Singapore + Rotterdam” của thế giới cổ, lại vừa mang sức nặng biểu tượng của New York + Paris + Rome cộng lại. Đó là Rôma. Không chỉ là một nước mạnh, mà là cách cả vùng Địa Trung Hải vận hành.

Trong thành phố ấy, không có xe máy, taxi công nghệ hay tàu điện. Có xe ngựa, có nô lệ, có thương nhân, lính đánh thuê, giới tinh hoa, người ăn mày, thầy bói, triết gia, quan lại. Hàng hóa từ khắp nơi đổ về: lúa từ Ai Cập, dầu ôliu từ Hispania, rượu từ Gaul, gia vị từ phương Đông. Cả “vòng tròn Địa Trung Hải” quay quanh nó như một hệ thống nhỏ quay quanh một ..."server" duy nhất.

Rồi server đó từ từ ... treo máy.

Đế quốc Tây Rôma không nổ tung trong một ngày như cảnh kết phim. Nó “đơ” theo kiểu mọi hệ thống quá lớn vẫn thường chết: quá tải, lag, fix tạm, rồi cuối cùng không chạy nổi nữa.

Bên trong là một loạt vấn đề kéo dài nhiều thế hệ. Đế quốc quá rộng, tin tức từ biên giới mất hàng tuần, hàng tháng mới đến được trung tâm. Chính trị thì như một feed mạng xã hội: hoàng đế lên xuống liên tục, đảo chính, nội chiến, tranh chấp ngôi báu. Ai cũng muốn cái ghế, nhưng ít ai còn sức, hay còn tâm, để sửa cái hệ điều hành đang lỗi.

Kinh tế cũng không khá hơn. Thuế nặng. Tham nhũng phổ biến. Cả một hệ thống dựa vào chiến tranh và lao động nô lệ, giống một công ty sống nhờ vắt kiệt những người yếu nhất chứ không tạo ra giá trị mới. Thiết chế vẫn đứng, nhưng phần bên trong đã rỗng dần.

Và đúng lúc đó, áp lực từ bên ngoài đổ vào. Các nhóm German như Goth, Vandal, Frank, cùng nhiều cộng đồng khác bắt đầu dồn về biên giới, một phần vì bị người Hun đẩy khỏi vùng đất cũ, một phần vì họ nhìn thấy trong thế giới Rôma một miền đất mới: khí hậu ấm hơn, đất trồng tốt hơn, có thành phố, có đường, có kho lúa.

Điều thú vị (và cũng đáng sợ) là: không phải tất cả họ đều là “kẻ thù” thuần túy. Nhiều nhóm từng là đồng minh, từng ký thỏa ước, từng phục vụ trong quân đội Rôma. Nhưng khi trung ương yếu đi, “partner chiến lược” rất nhanh trở thành người nắm thực tế đất đai và vũ lực.

Nếu dịch sang ngôn ngữ của thời nay, Tây Rôma giống một tập đoàn đa quốc gia đang trượt dốc:

Đang mất dần những thị trường giàu nhất: Bắc Phi, Gaul, Hispania.

Đang lệ thuộc ngày càng nhiều vào đội ngũ “security outsource”, những đội quân thuê gốc German, mà chi phí thì luôn tăng.

Đội ngũ lãnh đạo cấp cao thì bận đấu đá, thay CEO liên tục.

Sản phẩm lõi, an ninh, luật pháp, hạ tầng, xuống cấp thấy rõ.

Năm 476, viên tướng gốc German Odoacer phế vị hoàng đế Romulus Augustulus. Sách sử lấy mốc đó, ghi chú: “Đế quốc Tây Rôma sụp”. Nhưng với dân thường, đế quốc đã chết từ lâu trước đó rồi. Nó chết từ những con đường không còn được sửa. Chết từ những cây cầu gãy mà ai cũng quen đi đường vòng. Chết từ những đợt thu thuế đều như vắt chanh trong khi quân cứu viện thì chẳng bao giờ tới nữa. Chết từ những chuyến tàu lúa thưa dần rồi biến mất.

Câu chuyện không kết ở đó. Đế quốc Rôma không đơn giản “sụp là xong”. Nó đã được chia làm hai phần từ trước: Đông và Tây. Và chính trong cái thế giới đã chia đôi ấy, Grêgôriô lớn lên.

Phần Đông, về sau thường gọi là Đế quốc Byzantine, trụ lại được khá lâu. Nếu chồng lên bản đồ hiện nay, bạn sẽ thấy phía Đông ôm lấy Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Romania phía đông nam, phần lớn Balkan còn lại, rồi trượt xuống vùng Cận Đông: Syria, Lebanon, Israel/Palestine, Jordan, đảo Cyprus và Ai Cập, cùng những vùng lân cận ở Tiểu Á. Phần Tây là phần chúng ta đã nhắc: Ý, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Anh/Wales, phần lớn Đức, Áo, Thụy Sĩ, Hungary, Balkan phía tây, và một dải dài Bắc Phi bờ Địa Trung Hải.

Giờ thử coi đế quốc như một công ty cực lớn.

Chi nhánh Đông giữ lại những “core asset” quý nhất:

Ai Cập, vựa lúa nuôi cả vùng.

Các thành phố đông dân, giàu, dễ thu thuế.

Các tuyến thương mại quan trọng nối sang châu Á, Hồng Hải.

Một trụ sở mới là Constantinople, vừa là cảng lớn, vừa là pháo đài, vừa là hub thương mại đứng chặn giữa hai lục địa.

Chi nhánh Tây thì mang trên vai nhiều đất rộng, nhưng khó chuyển thành dòng tiền ổn định:

Nông nghiệp phân tán, dễ bị chiến tranh làm đứt quãng.

Các tỉnh giàu lần lượt rơi vào tay Vandal, Goth, Frank.

Không có một “trụ sở” vừa giàu, vừa có tường thành, vừa lợi thế phòng thủ như Constantinople.

Nếu vẽ nhanh một “bảng cân đối kế toán” cho Tây:

Doanh thu giảm: mất vùng giàu, mất Bắc Phi, tuyến thương mại bị cắt, chiến tranh làm ruộng bỏ hoang.

Chi phí tăng: phải nuôi quân, trả cho tướng, mua lòng quân lính thuê, bảo trì hạ tầng ngày càng khó.

Tài sản nền mòn đi: dân chết vì dịch và chiến tranh, thành phố teo lại, khả năng bật dậy rất yếu.

Trong khi đó, phía Đông có cashflow tốt hơn, có “moat” tự nhiên là biển và tường thành, có đô thị để thu thuế và huy động lực lượng. Đông sống dai, Tây kiệt. Và Grêgôriô là người sinh ra ở bên “húp cháo”, phần Tây đang thở gấp, cố gắng sống sót trong một hệ thống cũ đã không còn nuôi nổi mình.

Đến lúc Grêgôriô chào đời (khoảng năm 540), Rôma không còn là thủ đô của bất cứ đế quốc nào. Hoàng đế đã dời sang Constantinople. Quan đại diện hoàng đế đóng tận Ravenna. Xung quanh, đủ loại tộc German tranh giành đất, đặc biệt là Lombard trên phía bắc bán đảo Ý.

Bên trong thành phố, người dân sống giữa những dấu vết trái ngược:

Giữa những công trình từng biểu tượng cho quyền lực toàn cầu, giờ bê bết dấu thời gian.

Giữa một hạ tầng từng thuộc dạng đỉnh cao, giờ chắp vá: cầu gãy không sửa kịp, hệ thống dẫn nước hỏng dần, kho lúa không còn an toàn như trước.

Giữa một đô thị từng đông nghẹt, giờ dân số tụt mạnh; nhiều khu bị bỏ hoang, cỏ mọc trên nền đền đài cũ.

Bên ngoài thành phố, thiên nhiên và chiến tranh hợp lực. Sông Tiber thỉnh thoảng lại nổi lũ, phá kho lương, cuốn trôi đồ đạc ở những khu nghèo sát mép nước. Mất mùa và đứt gãy giao thương khiến nỗi sợ đói luôn treo lơ lửng trong không khí. Người Lombard chiếm đất ở phía Bắc, lúc nào cũng có thể tiến sâu hơn; tin đồn, lo lắng, giá cả lương thực nhảy theo đường đi của quân đội.

Nếu bạn đang sống ở một thành phố lớn khác, thử tưởng tượng: một ngày kia, chính quyền trung ương bỗng yếu hẳn đi. Ngân sách cạn. Các dự án hạ tầng lớn đình trệ. Đập thủy điện xả lũ liên tục xuống hạ du. Đường cao tốc đứt đoạn mà không biết bao giờ mới sửa xong. Cảng biển, sân bay ít tàu, ít khách. Hệ thống tài chính thỉnh thoảng lại bị hack. Giá gạo, giá xăng, giá điện nhảy lên xuống thất thường. Tin chiến sự biên giới ngày nào cũng có.

Rồi trong bối cảnh đó, một dịch bệnh lạ bùng lên.

Justinianic plague, dịch hạch thời ấy, thường được ví như “COVID của thế giới cổ”. Nhưng thực tế, nó độc hơn nhiều.

Người hôm nay có thể gọi tên nó: vi khuẩn Yersinia pestis, lây qua bọ chét sống trên chuột và các loài gặm nhấm. Người thế kỷ 6 thì không. Họ chỉ thấy người bên cạnh mình hôm qua còn khỏe, hôm nay đã sốt cao, run rẩy, mê sảng, nổi những hạch sưng đau ở cổ, nách, bẹn. Một vài ngày sau, người ấy chết.

Các thành phố khi đó là môi trường lý tưởng cho dịch hạch: nhà cửa chật chội, đông đúc, vệ sinh kém, chuột chạy lổn ngổn khắp nơi. Trong điều kiện không có kháng sinh, tỉ lệ tử vong của dịch hạch có thể lên tới hơn một nửa người nhiễm, thậm chí hơn ở những thể nặng. So với COVID‑19, nơi tỉ lệ tử vong toàn cầu quanh dưới 1%, đây là một con quái vật khác hẳn.

Quan trọng hơn, họ không biết vì sao.

Không biết “vi khuẩn” là gì. Không biết vì sao cả khu phố này chết hàng loạt còn khu bên kia thì chưa sao. Không hiểu tại sao một người khỏe hôm qua, hôm nay đã là xác trong chiếc xe kéo ra nghĩa địa. Không có thuyết vi trùng, không có ảnh dưới kính hiển vi, không có nghiên cứu dịch tễ, không có vaccine, không có phác đồ điều trị. Chỉ có những con số đám tang tăng lên và tiếng chuông nhà thờ gõ mỏi tay.

Trong bối cảnh đó, năm 590, Rôma nhận thêm một cú đánh: chính Đức Giáo hoàng Pelagius II cũng chết vì dịch.

Hãy thử dừng lại ở chi tiết này.

Một thành phố đã quá mệt. Một dân chúng đã quen sống trong bất an. Và nay, người mà họ nhìn lên như “cha chung” cũng ngã xuống vì cùng một thứ bệnh vô hình. Câu hỏi “ai sẽ lo cho chúng ta?” bỗng không còn là câu triết học. Nó trở thành một nỗi hoảng thật sự, bén và lạnh như lưỡi dao.

Ngày nay, dịch hạch vẫn tồn tại đâu đó, nhưng chúng ta có kháng sinh, hệ thống y tế, xét nghiệm, WHO, những cảnh báo sớm trên internet. Nỗi sợ của thế hệ chúng ta là nỗi sợ có dữ kiện. Nỗi sợ của họ là nỗi sợ không tên, không biết làm sao để thoát.

Nếu bạn còn nhớ cảm giác những ngày đầu COVID, số ca tăng, bệnh viện quá tải, tin giả thật lẫn lộn, người ta hoang mang vì chưa hiểu hết virus, thì hãy tưởng tượng cảm giác đó kéo dài hơn, khốc liệt hơn, trong một thế giới không có kiến thức y khoa hiện đại. Đó chỉ mới là bản nháp rất nhẹ của những gì Rôma thế kỷ 6 đã trải qua.

Khi nhà nước hụt hơi, Giáo hội phải thành “bộ não dự phòng”

Trong bối cảnh ấy, có một điều rất đáng chú ý: Giáo hội Rôma không còn chỉ là nơi dâng lễ và giảng dạy giáo lý. Từ từ, Tòa Giám mục Rôma bị đẩy lên vị trí của một trung tâm điều phối khiến người ta phải gõ cửa.

Giáo hội có đất, có điền trang, có kho lương, có nguồn thu riêng. Có mạng lưới tu viện, nhà thờ, phó tế, giám mục rải khắp vùng. Có một “đầu não” là văn phòng giáo hoàng, nơi thư từ đi, đến từ khắp nơi: địa phương xin cứu đói, giám mục xin được giải quyết tranh chấp, quan chức xin lời khuyên, lãnh chúa xin hòa giải hay xin cầu bầu với hoàng đế ở xa.

Trong khi nhà nước dân sự hụt hơi, Tòa Giám mục Rôma trở thành nơi:

người nghèo, goá phụ, mồ côi tìm đến để xin lương thực,

thị dân tìm đến để xin hoà giải, xin hướng dẫn,

các cộng đoàn xa xôi gửi thư về xin can thiệp, xin cứu trợ, xin một lời phán quyết.

Hiểu một cách rất hiện đại, khi “chính phủ” không còn chạy trơn tru, Giáo hội buộc phải gánh một phần vai trò của "Bộ Lao Đồng &Thương Binh, Bộ Ngoại giao, cả một phần Bộ Tài chính", trong khi vẫn phải tiếp tục làm việc riêng của mình: cầu nguyện, cử hành phụng vụ, dạy đức tin.

Chính trong cơn xoáy đó, câu chuyện của một người đàn ông tên Grêgôriô bắt đầu: con nhà quý tộc Rôma, từng là quan chức cấp cao, rồi bỏ hết để vào tu, cuối cùng bị kéo trở lại giữa thành phố hoang mang và được đặt vào tâm bão. Ông sẽ phải học cách sống như “tôi tớ của các tôi tớ Thiên Chúa” không chỉ bằng lời, mà bằng những quyết định rất cụ thể: lo lúa, lo hòa bình, lo linh hồn, lo thân xác, lo phụng vụ, lo thần học, lo cả tương lai của một cộng đoàn đang lung lay.

Grêgôriô sinh khoảng năm 540. Ông chưa bao giờ biết Rôma hoàng kim như trong sách giáo khoa cổ điển. Ông chỉ biết Rôma hậu sụp đổ:

một thế giới cũ đã hết,

một thế giới mới chưa hình thành xong,

các thiết chế lớn cùng lúc trục trặc,

dịch bệnh, chiến tranh, khủng hoảng niềm tin bủa vây.

Nếu bạn là người trẻ hôm nay, sống giữa AI lấn vào từng ngóc ngách đời sống, giữa tin tức thời tiết cực đoan, chiến tranh, bất ổn kinh tế và những cú sốc lòng tin lặp đi lặp lại, có thể bạn gần thế kỷ 6 hơn bạn vẫn nghĩ. Chỉ là cảnh trí đã đổi: ta cầm smartphone, họ nghe tiếng chuông nhà thờ; ta có vaccine và báo cáo kinh tế, họ có những cuộc rước kiệu trong mưa lạnh và những kho lúa trống không. Nhưng cái cảm giác “mọi thứ quen thuộc đang lung lay” thì không khác mấy.

Ở giữa những biến động đó, người thời nào cũng phải hỏi cùng một kiểu câu: Ai sẽ dẫn dắt mình qua giai đoạn này? Ai sẽ ở lại khi người khác bỏ đi? Ai sẽ không quay lưng khi mọi thứ bắt đầu khó? Và sâu hơn hết: Thiên Chúa có còn ở đây, hay Ngài đã bỏ mặc lịch sử tự xoay xở?

Tập đầu tiên này chỉ xin làm một việc rất nhỏ nhưng rất cần là nhẹ nhàng đặt chân bạn xuống đúng mảnh đất mà Grêgôriô từng đứng. Để bạn thấy cho rõ kích thước của siêu đế quốc đã rơi vỡ quanh ông. Thấy sự chia đôi Đông - Tây không phải là vài dòng khô khan trong sách, mà là một bài toán sinh tử về lương thực, tiền bạc, phòng thủ. Thấy Rôma không phải là bưu thiếp du lịch, mà là một thành phố hậu-đế quốc thật sự, vừa mang ký ức vĩ đại vừa mang vết thương sâu. Thấy dịch hạch không phải là một từ lạ, mà là khuôn mặt rất cụ thể của nỗi sợ, trong một thời chưa hề biết tới vi khuẩn và vắc xin.

Từ bối cảnh đó, câu chuyện của các tập sau sẽ giúp bạn hiểu được bằng cách nào một người trẻ lớn lên trong hoang tàn lại trở thành một vị thánh có tầm vóc vượt cả thiên niên kỷ; và bằng cách nào, qua đời ông, Thiên Chúa thì thầm với mọi thế hệ rằng: ngay cả khi “hệ thống” rơi vào tình trạng down lâu, rất lâu, Ngài vẫn không bỏ Hội Thánh, và cũng không bỏ những ai đang cố gắng trung tín và chiến đấu đến cùng dù là trong bóng tối.

Các bạn chờ tiếp tập sau nhé

Chúc các bạn 1 ngày tốt lành.

- John Phạm-

Tài liệu tham khảo:

St. Gregory the Great, Encyclopedia Britannica; Gregory the Great: the Last Roman, WesternCiv.

Roman Empire; Fall of the Western Roman Empire, Wikipedia; 40 maps that explain the Roman Empire, Vox.

Survival in the Roman Eastern (Byzantine) Empire, World History;

Plague of Justinian, Wikipedia; The Justinianic Plague, Origins OSU; Pandemic and Inequality: The Justinianic Plague.