Thánh J.H Newman Bài 5: Kho tàng viết từ bóng tối!

 Bài 5: Kho tàng viết từ bóng tối!

(Series viết về John Henry Newman · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 38)

Có một kiểu người mà thế giới hay nhầm lẫn.

Họ sống lặng lẽ. Không xuất hiện nhiều. Không tranh cãi công khai. Không có fanbase (cộng đồng người hâm mộ trung thành) ồn ào. Nhìn từ ngoài, họ trông như người đã bị lãng quên, hoặc chưa bao giờ quan trọng đủ để được nhớ đến.

Nhưng họ đang viết. Đang suy nghĩ. Đang xây dựng thứ gì đó mà thế giới chưa sẵn sàng đọc, nhưng sẽ cần đến, một ngày nào đó, khi câu hỏi đúng xuất hiện.

John Newman ở Birmingham những năm 1850–1870 là người như vậy.

Bên ngoài: một linh mục Công giáo sống trong một cộng đoàn nhỏ ở một thành phố công nghiệp tỉnh lẻ, bị nghi ngờ bởi cả người Anh giáo lẫn người Công giáo, kế hoạch nào cũng bị cản trở, danh tiếng thì đã qua rồi.

Bên trong: ông đang viết những cuốn sách mà Giáo hội sẽ cần đến một trăm năm sau khi ông qua đời.

Tháng Giêng năm 1864, Charles Kingsley , nhà văn nổi tiếng, mục sư Anh giáo, giáo sư lịch sử tại Cambridge, xuất bản một bài trên tạp chí Macmillan's Magazine với câu:

"Cha Newman không coi sự thật là một nhân đức cần thiết, đặc biệt với Roma."

Không có bằng chứng. Không có dẫn chứng cụ thể. Chỉ là một câu phán xét ném vào mặt một người 62 tuổi đang sống lặng lẽ ở Birmingham.

Nếu đặt vào thế giới hôm nay: đây là một người có uy tín công khai post một tweet nói bạn là kẻ dối trá, không có bằng chứng, không có ngữ cảnh, chỉ là một câu, và vì người đó nổi tiếng hơn bạn, tweet đó lan rộng trước khi bạn kịp phản ứng.

Newman viết thư cho nhà xuất bản, yêu cầu Kingsley giải thích. Kingsley trả lời bằng một thư công khai lòng vòng và không nhận lỗi, kiểu trả lời mà ai đọc cũng biết là đang né tránh nhưng không ai dám nói thẳng.

Newman đọc thư đó, đặt xuống. Theo lời kể của anh em trong cộng đoàn Oratoire, ông ngồi yên một lúc rồi nói: "Được rồi. Tôi sẽ kể câu chuyện của mình."

Ngày 21 tháng 4 năm 1864, Newman bắt đầu viết Apologia Pro Vita Sua, tiếng Latin nghĩa là Bào chữa cho cuộc đời tôi.

Ông xuất bản từng chương mỗi tuần, không phải chờ viết xong rồi in một lần, mà viết đến đâu in đến đó, như một series đăng dần trên mạng xã hội thời. Những người sống cùng ông trong cộng đoàn nhớ lại ông viết đến 3–4 giờ sáng nhiều đêm liên tiếp. Không phải vì deadline. Mà vì một khi đã bắt đầu kể, ông không thể dừng lại.

Apologia không phải là sách thần học. Không phải là bản tự biện hộ khô khan. Đây là hồi ký, câu chuyện của một người kể lại toàn bộ hành trình tâm hồn mình, từ cơn sốt năm 15 tuổi đến đêm mưa ở Littlemore, không che giấu sự nghi ngờ, không che giấu nỗi đau, không giả vờ rằng mọi thứ đều rõ ràng và dễ dàng.

Trong đoạn kể về việc rời Oxford năm 1842, ông dừng lại và viết:

"Tôi đã không nhìn lại khi xe chạy đi. Tôi không dám."

Đó không phải văn chương. Đó là thật, và người đọc biết sự khác biệt.

Khi Apologia hoàn thành và được đọc rộng rãi, nước Anh, kể cả những người ghét Công giáo nhất, không còn gọi Newman là kẻ dối trá nữa. Kingsley không bao giờ phản bác được. Tờ Spectator viết: "Cuốn sách này là bằng chứng rằng sự trung thực hoàn toàn, trong văn chương cũng như trong đời sống, là thứ không thể làm giả."

Nhưng Apologia chỉ là một trong nhiều thứ Newman viết trong những năm bị cô lập đó.

Cuốn sách mà ông bắt đầu để bảo vệ Anh giáo, và kết thúc bằng cách rời bỏ nó

Hãy quay lại năm 1845, ngay trước đêm Dominic Barberi gõ cửa Littlemore.

Newman đặt bút xuống dở chừng Essay on the Development of Christian Doctrine, cuốn sách ông bắt đầu viết để trả lời câu hỏi: tại sao Giáo hội Công giáo ngày nay trông khác so với Giáo hội thế kỷ đầu tiên? Có phải Giáo hội đã phản bội truyền thống gốc không?

Câu trả lời của ông, lý thuyết về sự phát triển của tín lý, có thể tóm lại bằng một hình ảnh đơn giản:

Một đứa trẻ lớn lên thành người trưởng thành. Người đó không còn trông như đứa trẻ nữa, cao hơn, khác hơn, phức tạp hơn. Nhưng họ vẫn là cùng một người. Sự thay đổi bên ngoài không phải là bằng chứng của sự phản bội, mà là bằng chứng của sự sống.

Giáo hội cũng vậy. Tín điều về Đức Maria, về Luyện ngục, về quyền Giáo hoàng, những điều mà người Tin Lành và Anh giáo chỉ trích là "thêm vào" sau này, thực ra là sự triển khai tự nhiên của những hạt giống đã có trong Giáo hội sơ khai. Không phải phát minh. Là phát triển.

Lý thuyết đó ban đầu Newman dùng để bảo vệ Via Media, lập trường rằng Anh giáo mới là Giáo hội trung thành nhất với truyền thống gốc.

Nhưng khi viết đến chương cuối, logic của chính ông quay lại hỏi: Nếu cần có một thẩm quyền liên tục để phân biệt sự phát triển đích thực với sự biến chất, thì thẩm quyền đó ở đâu?

Ông nhìn vào lịch sử. Và thẩm quyền đó không phải Canterbury. Không phải Quốc hội. Không phải nhà vua.

Ông đặt bút xuống, viết thư cho Barberi, và không bao giờ hoàn thành cuốn sách theo hướng ban đầu nữa. Cuốn sách được xuất bản dở dang, và trở thành một trong những tác phẩm thần học ảnh hưởng nhất thế kỷ 19. Một thế kỷ sau, các nhà thần học của Công đồng Vatican II sẽ lấy nó ra và dùng như nền tảng cho những cuộc thảo luận quan trọng nhất của Giáo hội hiện đại.

Năm 1870, khi Newman đã 69 tuổi, sau hơn hai mươi năm ghi chú và phác thảo, ông xuất bản An Essay in Aid of a Grammar of Assent.

Tựa đề nghe khô khan. Nội dung thì không.

Ông bắt đầu bằng một câu hỏi tưởng như ngớ ngẩn: "Tại sao một người bình thường có thể hoàn toàn chắc chắn rằng nước Anh là một hòn đảo, dù họ chưa bao giờ nhìn thấy bản đồ hay đi vòng quanh bờ biển?"

Câu trả lời, ông lập luận, không phải vì họ có một bằng chứng duy nhất tuyệt đối. Mà vì họ đã tích lũy vô số manh mối nhỏ, bản tin thời tiết nói đến biển, người quen kể về chuyến đi tàu, sách địa lý học ở trường, câu chuyện của thủy thủ, không manh mối nào quyết định được một mình, nhưng tất cả cộng lại tạo ra một sự chắc chắn mà không ai có thể lấy đi.

Ông gọi khả năng đó là "illative sense", tạm dịch là giác quan phán đoán tích lũy: năng lực tự nhiên của trí tuệ trưởng thành để đi đến kết luận từ nhiều manh mối nhỏ, không cần một bằng chứng toán học tuyệt đối.

Và đức tin, ông lập luận, hoạt động theo đúng cơ chế đó. Không phải mù quáng. Không phải phi lý. Không phải cảm xúc bốc đồng. Mà là cách tự nhiên nhất của một trí tuệ trưởng thành, người đã quan sát, suy nghĩ, lắng nghe lương tâm, và đi đến kết luận mà không ai có thể ép buộc từ bên ngoài.

Đây là câu trả lời của Newman cho thời đại khoa học thực nghiệm đang lên, thời đại nói rằng chỉ những gì đo lường được mới là thật. Ông không tranh luận với khoa học. Ông đặt câu hỏi: Ngay cả khoa học cũng không vận hành bằng chứng minh toán học tuyệt đối, vậy tại sao đức tin bị yêu cầu một tiêu chuẩn mà ngay cả lý trí cũng không đáp ứng được?

Joseph Ratzinger, người sau này trở thành Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI, khi còn là sinh viên thần học trẻ đọc Grammar of Assent và ghi vào nhật ký: "Lần đầu tiên tôi thấy có ai giải thích được điều tôi đã cảm nhận nhưng không biết nói thành lời."

Tổng cộng, Newman để lại hơn 40 tập sách và hơn 20.000 bức thư, tất cả được lưu giữ tại Nhà Oratoire Birmingham. Ông không bao giờ nghĩ mình là nhà văn. Ông chỉ cố gắng nói thật, rõ ràng nhất có thể, về những điều quan trọng nhất.

Khi ông qua đời năm 1890, những cuốn sách đó nằm im. Thế giới đang bận với những chuyện khác, chủ nghĩa quốc gia, cách mạng công nghiệp, chiến tranh sắp đến. Không ai có thì giờ đọc một linh mục già người Birmingham.

Nhưng ở Vienna, ở Paris, ở Cologne, những chàng trai trẻ đang vào chủng viện, mang theo những câu hỏi mà thế giới xung quanh không có câu trả lời. Một số người trong số đó tình cờ vớ được những cuốn sách bìa cũ, tên tác giả không ai biết nhiều.

Họ bắt đầu đọc.

Và sáu mươi năm sau, họ sẽ gặp nhau tại Roma, mang theo những trang ghi chú chi chít ở lề, để thay đổi Giáo hội Công giáo mãi mãi.

(Còn tiếp...)

- John Phạm-