Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu-Tập 2: Giữa thời hoài nghi: Têrêsa và một châu Âu đang “mất Chúa”

 Tập 2: Giữa thời hoài nghi: Têrêsa và một châu Âu đang “mất Chúa”

(Series viết về Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 33)

Nếu bạn sinh ra ở Pháp cuối thế kỷ 19, rất có thể bạn sẽ lớn lên trong một thế giới khác hẳn thời của cha mẹ mình. Đường sắt nối các thành phố, nhà máy mọc lên, báo chí ngày một mạnh, khoa học và kỹ thuật liên tục thay đổi đời sống thường ngày. Lần đầu tiên, nhiều người có cảm giác: thế giới này có thể được giải thích bằng phòng thí nghiệm, máy móc và lý trí, mà không cần nhắc đến Thiên Chúa nhiều như trước nữa.

Trong bối cảnh đó, Têrêsa Hài Đồng Giêsu bước vào một tu viện nhỏ ở Lisieux khi mới 15 tuổi. Nhìn bề ngoài, chị giống một người ở ngoài mọi trào lưu của thời đại. Nhưng càng đọc kỹ đời sống nội tâm của chị, người ta càng thấy: chị lại đứng đúng ở vùng căng nhất của thời mình, vùng giao nhau giữa đức tin, hoài nghi, sự trống rỗng và câu hỏi về ý nghĩa sống.

1. Một châu Âu đang đổi trục

Thời của Têrêsa là sau Khai sáng, sau Cách mạng Pháp, và cũng là lúc châu Âu đi rất nhanh vào thế giới công nghiệp hiện đại. Điều đó không chỉ làm thay đổi kinh tế hay chính trị; nó còn thay đổi cả cách con người hình dung về thực tại.

Có ba chuyển động lớn diễn ra cùng lúc:

Khoa học và kỹ thuật lên ngôi.

Điện, máy móc, y học, đường sắt, các phát minh mới đem lại cho con người một cảm giác chưa từng có: thế giới này vận hành theo quy luật, và con người có thể dần nắm được các quy luật ấy. Khi bệnh tật được giải thích bằng vi trùng, khi thời tiết được quan sát bằng khoa học, Thiên Chúa không còn xuất hiện như lời giải thích đầu tiên cho mọi chuyện nữa.

Hoài nghi trở thành dấu hiệu của người có học.

Sau thời Khai sáng, nghi vấn không còn là một thái độ nguy hiểm; ngược lại, nó được xem là biểu hiện của trí tuệ trưởng thành. Người ta học cách hỏi lại mọi điều từng được tin là hiển nhiên, kể cả tôn giáo, Kinh Thánh, Giáo hội, và chính ý niệm về Thiên Chúa.

Con người dần thay Chúa làm trung tâm.

Với chủ nghĩa nhân văn thế tục, nhiều người bắt đầu tin rằng lịch sử được cứu không phải bằng ơn trên, mà bằng giáo dục, cải cách xã hội, tiến bộ kỹ thuật và ý chí con người. Nói cách khác: nếu trước kia đời sống xoay quanh câu hỏi “Thiên Chúa muốn gì?”, thì giờ đây nó nghiêng dần sang câu hỏi “con người có thể làm gì?”

Đó là lúc châu Âu không hẳn từ bỏ Chúa ngay lập tức, nhưng bắt đầu tập sống như thể Chúa không còn là trung tâm của câu chuyện nữa.

Bầu khí ấy trông như thế nào trong đời thường?

Nói “hoài nghi”, “vô thần”, “nhân văn thế tục” nghe rất triết học. Nhưng trong đời thường, những điều ấy hiện ra bằng những cảnh rất nhỏ.

Một người cha vẫn rửa tội cho con, nhưng không còn đi lễ đều vì “bận công việc”. Một sinh viên lên thành phố, vào giảng đường, nghe những bài giảng về tiến hóa, về lịch sử tôn giáo, về phê bình Kinh Thánh, rồi chợt thấy những câu trả lời hồi nhỏ của lớp giáo lý không còn đủ nữa. Một độc giả mở báo, thấy những bài công kích hàng giáo sĩ, những tranh chấp giữa Giáo hội và Nhà nước, rồi bắt đầu nghi ngờ không biết mình còn có thể tin vào ai.

Chính trong những điều ấy, bầu khí mới hình thành: không phải ai cũng tuyên bố “tôi vô thần”, nhưng rất nhiều người bắt đầu sống như thể Thiên Chúa không còn liên quan mấy đến đời sống thực tế nữa. Họ vẫn có thể giữ lại một vài nghi thức, một vài kỷ niệm đạo đức, nhưng chiều sâu của niềm tin thì dần mỏng đi.

Nói ngắn gọn, niềm tin thôi không còn là “khí hậu chung” của xã hội. Nó trở thành một lựa chọn cá nhân, và nhiều khi là một lựa chọn ngày càng khó giữ.

2. Têrêsa: một nữ tu, nhưng không hề sống ngoài thời đại

Têrêsa không ra quảng trường tranh luận với các triết gia. Chị cũng không viết sách phản biện chủ nghĩa vô thần. Cuộc đời bề ngoài của chị rất nhỏ: một tu viện kín, vài phòng nhỏ, những giờ kinh, những việc nhà, những tương quan cộng đoàn rất thường ngày.

Nhưng chính trong không gian nhỏ đó, chị lại nếm rất sâu cơn khủng hoảng của thời đại mình.

Các ghi chép về những năm cuối đời cho thấy Têrêsa đi vào một giai đoạn rất nặng mà truyền thống gọi là đêm tối đức tin: cầu nguyện không còn ngọt ngào, không còn cảm giác Chúa gần, không còn ánh sáng nâng đỡ như trước. Không chỉ là khô khan thông thường, chị còn bị những ý nghĩ về hư vô, về bóng tối, về khả thể “sau cái chết chỉ là khoảng không” bủa vây.

Điều đáng chú ý là chị không phủ nhận những điều ấy. Chị không nói: “Tôi là nữ tu nên tôi miễn nhiễm với nghi ngờ.” Ngược lại, nhiều cách đọc về Têrêsa cho thấy chị cảm thấy mình đứng rất gần với những người không còn tin, như thể chị bị kéo vào cùng một màn đêm mà cả châu Âu hiện đại đang đi qua.

Bởi vậy, Têrêsa không chỉ là một “vị thánh đạo đức” sống tách biệt khỏi thế giới. Chị là một người đã chạm tận tay vào cảm thức sâu nhất của thời đại mình: cảm giác Thiên Chúa im lặng.

“Không còn cảm thấy gì” và “không còn tin nữa” khác nhau ở đâu?

Chỗ này rất quan trọng, vì bề ngoài hai trạng thái ấy có thể trông rất giống nhau.

Một người mất đức tin có thể nói: “Tôi không còn thấy Thiên Chúa ở đâu cả.” Một người đang ở trong đêm tối đức tin cũng có thể nói điều tương tự. Cả hai đều có thể trải qua sự trống rỗng, sự khô khan, sự im lặng, thậm chí một nỗi mệt mỏi rất sâu.

Nhưng khác biệt nằm ở phản ứng.

Với người không còn tin, bóng tối trở thành điểm kết: “Tôi không thấy gì nữa, vậy thôi.”

Với Têrêsa, bóng tối lại trở thành nơi thử lửa của tình yêu: “Tôi không thấy gì, nhưng tôi vẫn ở lại.”

Chị vẫn cầu nguyện. Chị vẫn dâng từng việc nhỏ. Chị vẫn gọi Thiên Chúa là Tình Yêu, ngay cả khi bên trong không có một cảm giác nào xác nhận điều đó. Đó không còn là một thứ đạo đức dựa trên cảm hứng, mà là một sự trung thành rất “trần trụi”: không thưởng, không ánh sáng, không chắc chắn, nhưng vẫn không rời khỏi tương quan.

Và có lẽ chính ở điểm này, Têrêsa trở nên rất hiện đại. Bởi người hiện đại không thiếu thông tin; họ thiếu khả năng ở lại với một điều gì đó khi không còn “feel” nữa. Têrêsa đã ở lại.

3. Vì sao điều này chạm đến người trẻ hôm nay?

Khoảng cách giữa Lisieux năm 1897 và thế giới của Gen Z hôm nay là hơn một thế kỷ. Nhưng cảm giác nền thì lại quen đến lạ.

Chúng ta cũng đang sống trong một thời mà bạn có thể giải thích gần như mọi thứ bằng tâm lý học, khoa học, dữ liệu, kinh tế học hoặc thuật toán. Bạn cũng có thể xây hẳn một cuộc đời bận rộn, có mục tiêu, có thành tích, mà không cần Thiên Chúa trong phương trình.

Hoài nghi cũng đã trở thành một phản xạ mặc định. Mạng xã hội dạy người ta phải kiểm tra, phải nghi, phải cảnh giác, phải sợ mình bị lừa. Điều đó có mặt tốt, nhưng nó cũng khiến đời sống thiêng liêng rất dễ bị kéo xuống thành một lựa chọn “mềm”, một option giữa vô số option khác.

Và rồi, giữa một thế giới rất đông, rất kết nối, rất ồn, nhiều người trẻ vẫn thú nhận mình thấy trống. Không hẳn vì không có ai xung quanh, mà vì không biết mình thuộc về điều gì, tin điều gì, bám vào điều gì.

Đó là lý do khi đọc lại Têrêsa, người ta không chỉ thấy một nữ tu Pháp thế kỷ 19. Người ta thấy một khuôn mặt có thể nói với thời đại hoài nghi: một người không phủ nhận bóng tối, không tô hồng đức tin, nhưng cũng không để bóng tối ấy tước mất khả năng yêu và tín thác.

Kết

Để hiểu Têrêsa, không thể chỉ nhìn chị như một “bông hoa nhỏ” dịu dàng trong nhà nguyện. Chị thuộc về một thời mà châu Âu đang đổi trục: từ Thiên Chúa sang lý trí, từ mặc định đức tin sang mặc định hoài nghi, từ thế giới thiêng sang thế giới có thể vận hành mà không cần Chúa.

Và chính trong bầu khí ấy, Têrêsa đã không chọn phản kháng bằng tiếng ồn hay bằng những cuộc tranh luận lớn. Chị chọn một con đường kín đáo hơn nhưng khó hơn nhiều: tiếp tục tin, tiếp tục yêu, tiếp tục ở lại, ngay trong màn đêm.

Bài tiếp theo, mình và bạn sẽ rời khỏi bức tranh lớn để zoom vào đời sống rất cụ thể: “con đường nhỏ” mà Têrêsa đã tìm ra trong chính bầu khí đó, một con đường không dành cho “siêu nhân đức tin”, mà dành cho những người yếu, nhỏ và… hay nghi ngờ, giống chúng ta.

Cùng chờ đón ở bài sau, bạn nhé.

- John Phạm-