10 TRIẾT GIA HIỆN ĐẠI QUAN TRỌNG NHẤT MỌI NGƯỜI NÊN BIẾT

 10 TRIẾT GIA HIỆN ĐẠI QUAN TRỌNG NHẤT MỌI NGƯỜI NÊN BIẾT

Igor Zannetti | THE COLLECTOR | 

▌Tóm tắt:

Triết học hiện đại đánh dấu bước ngoặt khi con người dùng lý tính và trải nghiệm cá nhân thay thế cho quyền uy truyền thống để hiểu về thực tại.
Sự tranh luận giữa chủ nghĩa lý tính (nhấn mạnh tư duy thuần túy) và chủ nghĩa kinh nghiệm (nhấn mạnh giác quan) đã tạo ra những nền tảng quan trọng cho khoa học và dân chủ.
Các triết gia hậu thế như Nietzsche và Schopenhauer đã đặt ra những thách thức sâu sắc về ý nghĩa cuộc sống và các giá trị đạo đức trong một thế giới đang dần mất đi những điểm tựa tuyệt đối.

Thời kỳ ‘Hiện đại’ đại diện cho một trong những bước ngoặt triệt để nhất trong lịch sử tư tưởng nhân loại. Giữa thế kỷ 17 và 19, các quyền uy truyền thống bị đặt dấu hỏi, lý tính khoa học chiếm ưu thế, và cá nhân nổi lên như một chủ thể trung tâm của truy vấn triết học. Các nhà tư tưởng giai đoạn này đã tái định hình sự hiểu biết của nhân loại về tri thức, thực tại, chính trị, đạo đức và bản ngã. Ý tưởng của họ đã đặt nền móng cho khoa học hiện đại, dân chủ, tâm lý học và triết học đương đại. Các triết gia hiện đại đã làm thay đổi bối cảnh trí tuệ của thế giới phương Tây.

1. René Descartes

“Tôi tư duy, nên tôi tồn tại.”

René Descartes được coi là người sáng lập triết học hiện đại vì bước chuyển quyết định của ông hướng tới sự hoài nghi có phương pháp và truy vấn lý tính. Viết vào thế kỷ 17, Descartes tìm cách thiết lập tri thức trên một nền tảng chắc chắn đến mức nó có thể chống lại sự hoài nghi. Trong cuốn "Suy ngẫm về Triết học Tiên khởi", ông đã sử dụng sự hoài nghi hệ thống một cách nổi tiếng, đặt câu hỏi về tất cả các niềm tin có khả năng sai lầm, bao gồm cả trải nghiệm cảm giác và quyền uy thừa kế.

Quá trình này dẫn đến kết luận nổi tiếng nhất của ông: cogito, ergo sum, nghĩa là “Tôi tư duy, nên tôi tồn tại.” Descartes lập luận rằng trong khi mọi thứ khác đều có thể bị nghi ngờ, thì chính hành động nghi ngờ và do đó là tư duy đã chứng minh sự tồn tại của chủ thể tư duy. Từ sự chắc chắn này, ông cố gắng xây dựng lại tri thức chỉ thông qua lý tính, nhấn mạnh vai trò của các ý niệm rõ ràng và phân biệt.

Descartes cũng giới thiệu một cái nhìn nhị nguyên về thực tại, phân biệt giữa tâm trí và thân thể. Sự nhị nguyên tâm - thân này đã ảnh hưởng sâu sắc đến các cuộc tranh luận sau này trong siêu hình học, tâm lý học và khoa học, nơi mà khái niệm chết não vẫn còn chưa được biết đến. Ngoài triết học, Descartes đã có những đóng góp lớn cho toán học và khoa học, bao gồm việc phát triển hình học giải tích. Tác phẩm của ông đã tái định hình tư tưởng phương Tây bằng cách ưu tiên sự chắc chắn lý tính, ý thức cá nhân và sự nghiêm ngặt về phương pháp luận như là nền tảng của tri thức.

2. Baruch Spinoza

“Chúng ta càng hiểu rõ những sự vật riêng lẻ, chúng ta càng hiểu rõ Thiên Chúa.”

Baruch Spinoza là một trong những nhà tư tưởng độc đáo và triệt để nhất của triết học hiện đại, người đã phát triển một hệ thống thách thức các quan điểm truyền thống về Thiên Chúa, tự nhiên và tự do của con người. Viết vào thế kỷ 17, Spinoza tìm cách xây dựng triết học với sự nghiêm ngặt của toán học, đáng chú ý nhất là trong tác phẩm chính của ông, "Đạo đức học", được viết theo phong cách hình học với các định nghĩa, tiên đề và mệnh đề.

Trung tâm tư tưởng của Spinoza là khẳng định rằng chỉ tồn tại duy nhất một thực thể, mà ông xác định là Thiên Chúa hoặc Tự nhiên. Không giống như Thiên Chúa siêu việt của thần học truyền thống, Thiên Chúa của Spinoza là nội tại, đồng nhất với chính trật tự tự nhiên. Mọi thứ tồn tại đều là một dạng thức của thực thể duy nhất này và tuân theo nó một cách tất yếu. Kết quả là, Spinoza bác bỏ tự do ý chí theo nghĩa truyền thống, lập luận rằng các hành động của con người bị quyết định bởi các nguyên nhân tự nhiên, giống như tất cả các sự kiện khác.

Đạo đức học của Spinoza, phần chính trong triết học của ông, dựa trên việc thấu hiểu sự tất yếu này. Sự đau khổ của con người nảy sinh từ các ý niệm không đầy đủ và sự nô lệ vào cảm xúc, trong khi tự do bao gồm việc đạt được sự hiểu biết lý tính về tự nhiên và chính mình. Thông qua lý tính, các cá nhân có thể biến các cảm xúc thụ động thành chủ động, đạt được sự thanh thản và tình yêu trí tuệ dành cho Thiên Chúa. Tác phẩm của Spinoza đã ảnh hưởng sâu sắc đến triết học sau này, đưa ra một tầm nhìn về tự do bắt nguồn từ sự tự hiểu biết bằng lý tính.

3. John Locke

“Không có tri thức nào của con người có thể vượt qua trải nghiệm của chính người đó.”

John Locke là một nhân vật trung tâm khác của triết học hiện đại và, trái ngược hoàn toàn với các tác giả đã đề cập trước đó, là một trong những người sáng lập chủ nghĩa kinh nghiệm, định hình các cuộc tranh luận về tri thức, chính trị và sự hiểu biết của con người. Viết vào cuối thế kỷ 17, Locke bác bỏ ý tưởng về các ý niệm bẩm sinh, thay vào đó lập luận rằng tâm trí con người khi sinh ra là một tabula rasa, hay một tấm bảng trắng. Trong cuốn "Khảo luận về sự Hiểu biết của Con người", ông khẳng định rằng mọi tri thức đều nảy sinh từ trải nghiệm, thông qua cảm giác và phản tư.

Bên cạnh nhận thức luận, Locke đã có những đóng góp lâu dài cho triết học chính trị. Trong "Hai khảo luận về Chính quyền", ông lập luận rằng quyền lực chính trị hợp pháp dựa trên sự đồng thuận của những người bị trị và các cá nhân sở hữu các quyền tự nhiên đối với sự sống, tự do và tài sản. Chính quyền tồn tại để bảo vệ các quyền này và có thể bị lật đổ một cách chính đáng nếu họ thất bại trong việc đó. Tư tưởng của Locke đã ảnh hưởng sâu sắc đến triết học Khai sáng và sự phát triển của nền dân chủ tự do hiện đại. Sự nhấn mạnh của ông về trải nghiệm, quyền cá nhân và chính quyền hạn chế vẫn còn ảnh hưởng mạnh mẽ đến các định chế chính trị trên toàn thế giới.

4. Gottfried Wilhelm Leibniz

“Không có gì xảy ra mà không có lý do.”

Gottfried Wilhelm Leibniz là một nhân vật trung tâm của triết học lý tính hiện đại, nổi tiếng với việc phát triển một hệ thống siêu hình học toàn diện dựa trên lý tính, logic và sự hài hòa. Viết vào cuối thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18, Leibniz tìm cách hòa hợp khoa học, thần học và triết học vào một khuôn khổ lý tính thống nhất. Cốt lõi trong siêu hình học của ông là khái niệm về các "đơn tử" (monads), những thực thể đơn giản, phi vật chất cấu thành nên thực tại, giống như các nguyên tử mà khoa học sẽ khám phá ra sau này. Mỗi đơn tử phản chiếu toàn bộ vũ trụ từ góc độ riêng của nó, tuy nhiên các đơn tử không tương tác nhân quả với nhau. Thay vào đó, sự phối hợp rõ rệt của chúng được giải thích bởi học thuyết về sự hài hòa tiền định của Leibniz, theo đó Thiên Chúa đã sắp đặt vũ trụ để tất cả các đơn tử diễn tiến trong sự tương ứng hoàn hảo.

Leibniz cũng bảo vệ Nguyên lý Lý do Đầy đủ, khẳng định rằng không có gì xảy ra mà không có một lời giải thích lý tính, và Nguyên lý về sự Đồng nhất của những thứ Không thể Phân biệt, cho rằng không có hai thứ riêng biệt nào có thể hoàn toàn giống hệt nhau. Trong cuốn "Thần học luận", ông đã lập luận nổi tiếng rằng đây là “thế giới tốt nhất trong tất cả các thế giới khả hữu,” khẳng định rằng Thiên Chúa, với tư cách là một thực thể lý tính hoàn hảo, đã chọn sự cân bằng tối ưu giữa trật tự và tự do. Ngoài triết học, Leibniz đã có những đóng góp lớn cho toán học, bao gồm việc phát triển phép tính vi tích phân, và cho logic học.

5. David Hume

“Một người khôn ngoan sẽ điều chỉnh niềm tin của mình theo bằng chứng.”

David Hume là một trong những triết gia kinh nghiệm có ảnh hưởng nhất của thời đại hiện đại, giống như John Locke đã nói ở trên, nổi tiếng với sự hoài nghi khắt khe và tác động sâu sắc đến nhận thức luận, siêu hình học và đạo đức học. Viết vào thế kỷ 18, Hume tìm cách áp dụng các phương pháp của khoa học thực nghiệm vào việc nghiên cứu bản chất con người, đáng chú ý nhất là trong cuốn "Khảo luận về Bản chất Con người" và các tác phẩm sau đó.

Hume lập luận rằng tất cả các ý niệm đều bắt nguồn từ các ấn tượng giác quan, bác bỏ bất kỳ khái niệm nào không thể truy nguyên từ trải nghiệm. Điều này dẫn ông đến việc thách thức các khái niệm truyền thống về nhân quả, thực thể và bản ngã. Ông đã khẳng định nổi tiếng rằng nhân quả không được nhận thức bằng lý tính mà được suy diễn thông qua thói quen: chúng ta kỳ vọng một sự kiện này theo sau một sự kiện khác vì trải nghiệm lặp đi lặp lại, chứ không phải do sự tất yếu logic. Tương tự, Hume phủ nhận sự tồn tại của một bản ngã vĩnh cửu, mô tả căn tính cá nhân như một bó các tri giác luôn biến đổi.

Trong đạo đức học, Hume bác bỏ chủ nghĩa lý tính đạo đức, lập luận rằng các phán đoán đạo đức nảy sinh từ tình cảm hơn là lý tính. Lý tính, ông khẳng định, là “nô lệ của các đam mê,” phục vụ cho việc tổ chức các ham muốn hơn là tạo ra các giá trị. Sự hoài nghi của Hume đã ảnh hưởng sâu sắc đến triết học sau này, đặc biệt là Immanuel Kant, người đã ghi nhận Hume vì đã đánh thức ông khỏi “giấc ngủ giáo điều.” Tác phẩm của ông đã tái định hình truy vấn triết học bằng cách phơi bày các giới hạn của lý tính và đặt tri thức vào trải nghiệm của con người.

6. Immanuel Kant

“Sapere aude! Hãy có can đảm sử dụng sự hiểu biết của chính mình.”

Immanuel Kant là một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất trong lịch sử tư tưởng phương Tây, nổi tiếng nhất với việc tổng hợp chủ nghĩa lý tính và chủ nghĩa kinh nghiệm—hai trường phái triết học mà chúng ta đã phân tích cho đến nay—thành một khuôn khổ triết học hoàn toàn mới. Viết vào cuối thế kỷ 18, Kant tìm cách đáp lại sự hoài nghi của David Hume trong khi vẫn bảo tồn khả năng của tri thức khách quan. Tác phẩm quan trọng nhất của ông, "Phê phán Lý tính Thuần túy", xem xét các giới hạn và điều kiện của sự hiểu biết của con người.

Kant lập luận rằng tri thức nảy sinh từ sự tương tác giữa trải nghiệm giác quan và các cấu trúc bẩm sinh của tâm trí. Không gian và thời gian không phải là thuộc tính của thế giới bên ngoài mà là các hình thức trực quan của con người, trong khi các phạm trù như nhân quả và thực thể tổ chức trải nghiệm. Kết quả là, chúng ta có thể biết các hiện tượng (phenomena), nghĩa là thế giới hiện ra với chúng ta, nhưng không thể biết các vật tự thân (noumena), vốn là những sự vật như chính chúng là.

Trong đạo đức học, Kant đã phát triển một triết học đạo đức khắt khe tập trung vào lý tính và nghĩa vụ. Trong cuốn "Phê phán Lý tính Thực hành" và "Cơ sở của Siêu hình học về Đạo đức", ông đã giới thiệu mệnh lệnh nhất quyết, yêu cầu rằng các hành động đạo đức phải có tính phổ quát hóa và tôn trọng quyền tự trị lý tính của tất cả mọi người. Tác phẩm của Kant đã tái định hình siêu hình học, nhận thức luận và đạo đức học, thiết lập một triết học phê phán tiếp tục ảnh hưởng đến tư tưởng hiện đại.

7. Georg Wilhelm Friedrich Hegel

“Cái gì thực tế thì hợp lý, và cái gì hợp lý thì thực tế.”

Georg Wilhelm Friedrich Hegel là nhân vật trung tâm của chủ nghĩa Lý tưởng Đức, nổi tiếng với việc phát triển một triết học năng động và hệ thống về lịch sử, thực tại và ý thức. Viết vào đầu thế kỷ 19, Hegel bác bỏ các quan điểm tĩnh tại về chân lý, thay vào đó lập luận rằng thực tại diễn tiến thông qua một quá trình lý tính theo thời gian. Triết học của ông tìm cách giải thích cách tư tưởng, xã hội và lịch sử phát triển theo sự tất yếu logic nội tại.

Trung tâm hệ thống của Hegel là sự phát triển biện chứng, thường được tóm tắt (dù có phần đơn giản hóa) là chính đề, phản đề và hợp đề. Thông qua mâu thuẫn và xung đột, các ý tưởng và hình thái xã hội tiến hóa lên các cấp độ tự hiểu biết cao hơn. Quá trình này đạt đến đỉnh cao ở Tinh thần Tuyệt đối, nơi thực tại hoàn toàn thấu hiểu chính nó thông qua triết học, nghệ thuật và tôn giáo.

Trong cuốn "Hiện tượng học Tinh thần", Hegel lần theo sự phát triển của ý thức từ trải nghiệm giác quan tức thời đến tự ý thức, lý tính và đời sống đạo đức. Ông lập luận rằng tự do được hiện thực hóa không phải trong sự cô lập, mà trong các định chế xã hội như gia đình, xã hội dân sự và nhà nước. Chính lịch sử là hợp lý, được dẫn dắt bởi sự hiện thực hóa lũy tiến của tự do con người. Ảnh hưởng của Hegel là vô cùng lớn, định hình các phong trào sau này bao gồm chủ nghĩa Marx, chủ nghĩa hiện sinh và hiện tượng học. Tác phẩm của ông đã thay đổi triết học bằng cách nhìn nhận thực tại như một quá trình lịch sử.

8. Arthur Schopenhauer

“Đời người dao động như một con lắc đi tới đi lui giữa đau khổ và chán chường.”

Arthur Schopenhauer là một triết gia đặc biệt và có ảnh hưởng của thế kỷ 19, đồng thời là người chỉ trích lớn nhất đối với Hegel đã đề cập trước đó, nổi tiếng với siêu hình học bi quan sâu sắc và sự nhấn mạnh vào các lực lượng phi lý tính nằm dưới sự tồn tại của con người. Chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi Kant, Schopenhauer chấp nhận sự phân biệt giữa hiện tượng và vật tự thân nhưng tìm cách xác định "vật tự thân" mà Kant khẳng định là không thể biết được.

Trong tác phẩm chính của mình, "Thế giới như là Ý chí và Biểu hiện", Schopenhauer lập luận rằng thực tại có hai phương diện. Với tư cách là biểu hiện, thế giới hiện ra với chúng ta thông qua tri giác và nhận thức. Với tư cách là ý chí, nó là một lực lượng vô thức, mù quáng và tàn nhẫn thúc đẩy mọi quá trình tự nhiên và ham muốn của con người. Ý chí này là nguồn gốc của đau khổ, vì nó tạo ra sự nỗ lực không ngừng mà không có sự thỏa mãn lâu dài.

Đạo đức học của Schopenhauer tập trung vào lòng trắc ẩn như là cơ sở của đời sống đạo đức. Vì tất cả chúng sinh đều là những biểu hiện của cùng một ý chí, việc nhận ra tình trạng chung này dẫn đến sự đồng cảm và quan tâm đạo đức. Ông tin rằng sự đau khổ có thể được xoa dịu tạm thời thông qua chiêm ngưỡng thẩm mỹ, đặc biệt là trong nghệ thuật và âm nhạc, vốn đình chỉ các đòi hỏi của ý chí. Tuy nhiên, sự giải thoát lâu dài hơn đến từ các thực hành khổ hạnh phủ nhận ham muốn, vì Schopenhauer chịu cảm hứng sâu sắc từ Phật giáo. Tác phẩm của Schopenhauer đã ảnh hưởng sâu sắc đến các nhà tư tưởng sau này, bao gồm Nietzsche, Freud và các triết gia hiện sinh; tuy nhiên, tác phẩm của ông chỉ thực sự thành công sau khi ông qua đời.

9. Friedrich Nietzsche

“Ai có một lý do để sống thì có thể chịu đựng được hầu như bất cứ cách sống nào.”

Friedrich Nietzsche là một trong những triết gia khiêu khích và độc đáo nhất của thời đại hiện đại, nổi tiếng với sự phê phán triệt để đối với đạo đức, tôn giáo và triết học truyền thống. Ông cũng rất nổi tiếng trong văn hóa đại chúng. Viết vào cuối thế kỷ 19, Nietzsche đã thách thức các nền tảng của tư tưởng phương Tây, mà ông tin rằng đã bị định hình bởi các giá trị phủ nhận sự sống. Thay vì xây dựng một triết học hệ thống, ông viết bằng những câu cách ngôn, thơ ca và các bài tiểu luận mang tính bút chiến, nhằm mục đích đánh thức hơn là trấn an.

Trung tâm tác phẩm của Nietzsche là sự phê phán đạo đức nô lệ, thứ mà ông gắn liền với Kitô giáo và các hệ thống đạo đức đề cao sự khiêm tốn, vâng lời và phủ nhận bản thân. Ông đối lập điều này với đạo đức chủ nhân, bắt nguồn từ sức mạnh, sự sáng tạo và sự khẳng định sự sống. Nietzsche đã tuyên bố nổi tiếng về “cái chết của Chúa,” báo hiệu sự sụp đổ của các giá trị tuyệt đối và cuộc khủng hoảng ý nghĩa nảy sinh trong văn hóa hiện đại.

Để đối mặt với cuộc khủng hoảng này, Nietzsche đã giới thiệu các khái niệm như Übermensch (Siêu nhân), lý tưởng về việc tự vượt qua chính mình và tạo ra giá trị, và ý chí hùng lực, động lực cơ bản nằm dưới hành vi của con người. Ông cũng đề xuất thí nghiệm tư tưởng về sự trở lại vĩnh cửu, thách thức các cá nhân sống như thể họ sẽ hạnh phúc khi lặp lại cuộc đời mình mãi mãi. Triết học này đã ảnh hưởng sâu sắc đến chủ nghĩa hiện sinh, tâm lý học và các tác giả hậu hiện đại.

10. Bertrand Russell

“Cuộc sống tốt đẹp là cuộc sống được truyền cảm hứng bởi tình yêu và được dẫn dắt bởi tri thức.”

Bertrand Russell là một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20, đóng vai trò trung tâm trong sự phát triển của triết học phân tích và logic hiện đại, với nhiều người coi ông là triết gia hiện đại cuối cùng, đánh dấu bước chuyển giữa triết học hiện đại và đương đại; giống như Descartes đánh dấu sự chuyển giao giữa triết học trung cổ và hiện đại. Tác phẩm của ông tìm cách mang lại sự rõ ràng, chính xác và sự nghiêm ngặt khoa học cho truy vấn triết học. Viết trên các lĩnh vực triết học, toán học và phê bình xã hội, Russell nhắm tới việc loại bỏ sự nhầm lẫn thông qua phân tích logic.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Russell là công trình của ông trong logic và nền tảng của toán học. Trong cuốn "Principia Mathematica" (Nguyên lý Toán học), đồng tác giả với Alfred North Whitehead, ông đã cố gắng dẫn xuất toán học từ các nguyên lý logic. Lý thuyết mô tả của ông đã cách mạng hóa triết học ngôn ngữ bằng cách chỉ ra cách các phát biểu có vẻ rắc rối có thể được làm rõ thông qua hình thức logic. Russell cũng giải quyết các câu hỏi triết học lớn trong nhận thức luận và siêu hình học, ủng hộ một hình thái của chủ nghĩa nguyên tử logic, cho rằng thế giới bao gồm các sự kiện độc lập có thể được phân tích thông qua ngôn ngữ. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của tri thức khoa học và hoài nghi các suy đoán siêu hình không dựa trên sự hỗ trợ thực nghiệm hoặc logic.

Bên cạnh triết học hàn lâm, Russell là một trí thức công chúng thẳng thắn. Ông viết rất nhiều về đạo đức, giáo dục, tôn giáo và chính trị, thúc đẩy chủ nghĩa lý tính, chủ nghĩa hòa bình và các giá trị nhân văn. Cam kết của ông đối với lý tính và sự rõ ràng đã để lại tác động lâu dài cho triết học hiện đại và đời sống trí tuệ.