Thánh Augustino thành Hippo - Tập 7: "Những cuốn sách sống sót!"

 Tập 7: "Những cuốn sách sống sót!"

(Series viết về Augustino thành Hippo · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 2)

Bạn có bao giờ làm thứ gì đó mà không biết nó có ý nghĩa gì không?

Không phải vì bị ép. Không phải vì thấy lợi ích rõ ràng. Chỉ vì có một thứ gì đó bên trong nói: thứ này quan trọng. Giữ nó lại.

Khoảng năm 540 sau Công nguyên, tại một tu viện nhỏ trên bờ biển miền Nam nước Ý, có những người đang làm đúng thứ đó.

Họ ngồi sao chép sách.

Mỗi người một bàn gỗ nhỏ. Trước mặt là một cuốn sách cũ, giấy da đã ố vàng, mực đã phai, một số trang đã mục ở góc. Họ cầm bút lông ngỗng, không phải bút bi Thiên Long, không phải bút mực Pilot, và chép lại từng chữ. Từng chữ một. Bằng tay. Vào một tờ vellum mới, tức là da bê đã được cạo mỏng, phơi khô, căng phẳng thành trang giấy.

Một tu sĩ làm việc ít nhất sáu tiếng mỗi ngày. Những người giỏi nhất thì hơn. Cassiodorus, người sáng lập tu viện đó, cho phép những tu sĩ chép sách giỏi nhất được miễn kinh sáng để có thêm thời gian viết. Ông còn đặt trong phòng sao chép một đồng hồ nước và đèn dầu tự động, để họ làm việc được cả sau khi mặt trời lặn.

Không biết có ai đọc không, khi nào đọc, và đọc ở hoàn cảnh nào..?

Họ không biết, nhưng họ cứ... chép.

Để hiểu tại sao điều đó quan trọng đến vậy, cần quay lại 60 năm trước.

Năm 476. Đế quốc Roma Tây phương sụp đổ.

Nghe có vẻ như một sự kiện lịch sử gọn ghẽ, một ngày, một năm, xong. Nhưng thực tế nó không diễn ra như tắt đèn. Nó giống như một thành phố mất điện dần dần trong nhiều thập kỷ, từng khu một, từng dịch vụ một, cho đến khi không còn ai nhớ điện từng tồn tại.

Đường sá mục nát, không ai sửa. Thành phố lớn co lại thành làng nhỏ. Trường học đóng cửa, không còn ngân sách, không còn giáo viên, không còn học sinh vì cha mẹ cần con đi làm ruộng. Người biết đọc viết ngày càng ít. Tiếng Latin, ngôn ngữ mà toàn bộ kho tàng tri thức cổ đại được viết bằng đó, bắt đầu chết dần trong miệng người thường, biến thành những phương ngữ địa phương sẽ sau này thành tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha.

Sách không tự bảo tồn được. Giấy da mục. Mực phai. Chuột gặm góc trang. Và không ai sao chép lại, vì không còn ai được dạy cách sao chép, không còn ai được dạy cách đọc bản gốc.

Trong vòng một thế kỷ sau khi Roma sụp, gần như tất cả những gì Augustinô viết có thể đã biến mất vĩnh viễn.

Gần như...

Cassiodorus sinh khoảng năm 485, đúng lúc đế quốc đang thở những hơi thở cuối.

Ông là người La Mã chính gốc, gia đình quý tộc, được giáo dục bài bản theo truyền thống cổ điển, biết đọc biết viết cả Latin lẫn Hy Lạp khi hầu hết người đương thời không đọc được gì. Ông làm quan cho triều đình Ostrogoth, tức là triều đình của người Germanic đã chinh phục Italia và đang cố gắng duy trì bộ máy hành chính La Mã bằng những cánh tay người La Mã. Mấy chục năm viết văn kiện hoàng gia, soạn thư ngoại giao, giải thích luật cũ cho những kẻ cai trị mới chưa bao giờ được dạy luật.

Ông nhìn thấy rõ hơn ai hết những gì đang xảy ra.

Không phải chỉ chính trị lung lay. Mà là kiến thức đang chết. Từng ngày một, những người biết đọc những cuốn sách đó đang già đi và chết đi, và không có ai trẻ hơn được dạy để thay thế họ.

Khoảng năm 540, ông bỏ triều đình. Lúc này ông đã khoảng 55 tuổi, già theo tiêu chuẩn thế kỷ 6. Ông về lại vùng đất gia đình ở Squillace, một thị trấn nhỏ ở mũi phía Nam nước Ý, nơi đất nhìn ra biển Ionian về phía Đông, phía Hy Lạp, phía những nguồn gốc của tất cả những gì ông muốn bảo tồn.

Trên mảnh đất đó, ông lập một tu viện. Ông đặt tên là Vivarium, tiếng Latin nghĩa là nơi có sự sống. Cái tên có lẽ lấy từ những ao nuôi cá mà ông xây dọc bờ biển để tu viện tự túc lương thực. Nhưng nó cũng mô tả điều ông thật sự muốn xây: một nơi mà tri thức còn được thở.

Nhưng Vivarium không chỉ là tu viện.

Cassiodorus xây một thư viện trong lòng tu viện, thư viện riêng, có cấu trúc, có danh mục. Ông lùng sục khắp nơi gom sách, từ tàn dư của các thư viện tư nhân đang tan rã, từ các giáo hội, từ bất kỳ nguồn nào còn sót lại. Ông còn đặt mua bản thảo từ Đông phương, từ Constantinople, nơi đế quốc Đông phương vẫn còn đứng và vẫn còn thư viện.

Rồi ông viết một cuốn hướng dẫn cho các tu sĩ, Institutiones, tức là Hướng Dẫn. Không phải hướng dẫn cầu nguyện thông thường. Là chương trình học bài bản: thần học, văn phạm Latin, tu từ học, số học, âm nhạc, thiên văn học, y học. Ông thiết kế nó như một trường đại học, trong thời điểm trường đại học chưa tồn tại ở phương Tây.

Và ông đặt việc sao chép sách vào trung tâm của tất cả.

Ông viết trong Institutiones: "Bằng tay mình, họ giảng đạo cho người đời. Bằng những ngón tay, họ giải phóng ngôn ngữ. Bằng sự im lặng, họ trao cho nhân loại sự cứu rỗi."

Ông không nói sao chép sách là công việc phụ. Ông nói đó là công việc thánh thiện, ngang với cầu nguyện, ngang với nhịn ăn, ngang với bất cứ thứ gì tu sĩ làm để phụng sự Thiên Chúa.

Cassiodorus đưa vào Vivarium tất cả những gì ông tìm được của Augustinô, Confessions, Thành Đô Thiên Chúa, hàng chục bài giảng, hàng trăm lá thư.

Rồi ông bảo các tu sĩ: chép lại.

Phòng sao chép, tiếng Latin gọi là scriptorium, nghĩa đơn giản là phòng viết, là nơi im lặng bắt buộc. Không được nói chuyện. Không được tạo tiếng động không cần thiết. Ánh sáng từ cửa sổ nhỏ ban ngày, từ đèn dầu ban đêm, loại đèn mà Cassiodorus thiết kế tự động đổ thêm dầu vào bình để không tắt giữa chừng.

Tu sĩ ngồi viết sáu tiếng. Mỏi lưng vì không có ghế tựa tốt. Tay tê vì cầm bút lông ngỗng phải giữ áp lực đều để mực ra đều. Mùa đông thì lạnh, lò sưởi không được đặt trong phòng sao chép vì khói làm mờ mắt và bồ hóng rơi vào trang sách.

Có những tu sĩ bắt đầu mắc một thứ mà các văn bản thời đó gọi là acedia, một trạng thái mà ngày nay chúng ta gọi là trầm cảm. Cảm giác vô nghĩa, mệt mỏi không lý do, "như thể mặt trời quá chậm lặn." Công việc lặp lại ngày này qua ngày khác, không thấy kết quả, không biết ai sẽ đọc.

Một số tu sĩ viết cảm xúc đó vào lề trang sách, không phải vào nội dung chính, mà vào những khoảng trống ở rìa, bằng tiếng mẹ đẻ của họ, không chính thức. Những ghi chú đó tồn tại đến hôm nay. Một tu sĩ Ireland viết: "Hôm nay lạnh lắm". Một người khác viết: "Ngón tay tôi đau". Một người khác viết: "Mực này tệ thật."

Những người không có tên trong sử sách. Không có ai nhớ mặt họ. Nhưng chữ viết tay của họ, cẩn thận, đều đặn, tỉ mỉ hơn bất cứ thứ gì máy in hiện đại có thể tái tạo cảm giác đó, vẫn còn đây.

Vivarium không tồn tại mãi. Khoảng thế kỷ 7, tu viện tan rã, không có cuộc tấn công, không có thảm họa rõ ràng. Nó chỉ dần dần biến mất, như nhiều thứ thời đó.

Nhưng trước khi tan rã, sách đã được chép và lan đi.

Và ở một hòn đảo đá khác, ở góc tây bắc của thế giới biết chữ, một chuyện khác đang xảy ra.

Ireland. Một hòn đảo ở rìa tây của châu Âu, nhìn ra Đại Tây Dương.

Để hình dung Ireland thế kỷ 5–6 so với phần còn lại của châu Âu, đây là vùng đất mà người La Mã chưa bao giờ chinh phục được. Không có đường La Mã. Không có thành phố La Mã. Không có hệ thống hành chính La Mã. Khi đế quốc sụp, Ireland không mất gì vì Ireland chưa bao giờ thuộc về đế quốc đó.

Và chính vì thế, khi lục địa châu Âu đang hỗn loạn, các bộ tộc Germanic tranh giành lãnh thổ, thành phố bị đốt, đường sá bị cắt, Ireland ở ngoài rìa của tất cả những thứ đó. Không bị xâm lăng. Không bị phá hủy.

Kitô giáo đến Ireland khoảng thế kỷ 5, truyền thống gắn với tên thánh Patrick, dù câu chuyện thật phức tạp hơn tên một người. Người Ireland nhận đạo mới và cùng với đó nhận luôn thứ đi kèm với đạo: tiếng Latin. Ngôn ngữ của Kinh Thánh. Ngôn ngữ của tất cả những gì Kitô giáo viết ra.

Với người Ireland, tiếng Latin không phải ngôn ngữ của kẻ chinh phục, vì người La Mã chưa bao giờ chinh phục họ. Nó là ngôn ngữ ngoại quốc thuần túy, học từ đầu, học vì muốn học. Và người Ireland học với cái say mê của người mới khám phá ra một thế giới mới.

Các tu viện mọc lên khắp Ireland, Clonmacnoise trên bờ sông Shannon, Glendalough trong thung lũng núi ở Wicklow, Iona trên một hòn đảo nhỏ ngoài khơi Scotland. Mỗi tu viện có scriptorium riêng. Mỗi scriptorium có tu sĩ ngồi chép sách từ sáng đến tối.

Skellig Michael là nơi cực đoan nhất.

Một hòn đảo đá dựng đứng cao 230 mét, nhô lên giữa Đại Tây Dương cách bờ biển phía Tây Ireland khoảng 12 cây số. Không có đất bằng. Không có nước ngọt tự nhiên, chỉ có nước mưa hứng vào bể chứa. Gió quanh năm. Sóng mùa đông đập vào đá nghe như sấm.

Trên đỉnh đảo đó, một nhóm tu sĩ Ireland dựng những túp lều đá hình tổ ong, không có vữa, chỉ xếp đá lên đá theo kỹ thuật cân bằng tuyệt đối để mưa không lọt vào. Họ sống ở đó từ khoảng thế kỷ 6 đến thế kỷ 12.

Họ không chép sách ở Skellig Michael, hòn đảo quá khắc nghiệt cho vellum và mực. Nhưng họ là ví dụ cực đoan nhất cho thứ mà các tu sĩ Ireland thời đó tin: rằng sự bất tiện thể xác không phải lý do để dừng lại.

Những tu sĩ ở các tu viện đất liền ngồi trong phòng lạnh, tay tê, ghi chú than thở vào lề sách, nhưng họ không dừng lại.

Họ chép tiếp...!!!

Rồi người Ireland mang sách ra ngoài.

Thế kỷ 6 và 7, một làn sóng tu sĩ Ireland bắt đầu rời hòn đảo của họ và đi về phía đông, vào lục địa châu Âu đang hỗn loạn. Không phải vì bị đẩy đi. Mà vì họ chủ động muốn đi, đem những gì họ có đến những nơi đang cần.

Columbanus, sinh khoảng năm 543 ở Leinster, Ireland, là người quan trọng nhất trong số đó. Ông rời Ireland năm khoảng 590, đi qua Pháp, qua Thụy Sĩ, qua vùng núi Alps về phía Ý. Trên đường đi, ông lập tu viện. Năm 614, ông lập tu viện Bobbio ở vùng núi Bắc Ý, giữa Milan và Genoa, trong thung lũng sông Trebbia.

Bobbio trở thành một trong những thư viện quan trọng nhất thời trung cổ. Các bản thảo Augustinô hiện đang nằm trong các bảo tàng ở Milan, Turin, Vatican, nhiều bản có thể truy nguyên về Bobbio. Về những tu sĩ Ireland đã mang chúng qua núi Alps bằng tay, trong túi hành lý, qua những con đường núi không có tên.

Sách đang di chuyển. Chậm. Theo chân người. Từ tay này sang tay khác qua nhiều thế kỷ.

Thế kỷ 8. Một người đàn ông tên Karl, mà lịch sử sau này gọi là Charlemagne, tức Karl Đại Đế, thống nhất phần lớn Tây Âu bằng quân đội.

Karl là người Frank, tức là người Germanic từ vùng đất nay là Pháp và Đức Tây. Ông không phải người La Mã. Tiếng mẹ đẻ của ông là tiếng Frank cổ. Và trong phần lớn cuộc đời, ông ... không biết đọc.

Không phải vì ông ngu. Mà vì trong thế kỷ 8, đọc viết không phải kỹ năng của người chiến đấu và cai trị bằng kiếm. Ông thuê người đọc sách cho ông nghe trong bữa tối, thay vì nhạc công hay hề như thông lệ. Ông học nói tiếng Latin và một ít tiếng Hy Lạp. Nhưng viết, theo thư ký của ông ghi lại, ông cố tập mãi không thành thục, và thường giấu bảng luyện viết dưới gối để tập lúc nửa đêm khi không ai nhìn.

Người đàn ông đó muốn xây lại đế quốc bằng học vấn.

Ông hiểu, dù không đọc được, rằng một đế quốc mà người dân không đọc được luật, không đọc được Kinh Thánh, không đọc được bất cứ gì, thì không thể cai trị được lâu. Ông triệu tập học giả từ khắp châu Âu về triều đình ở Aachen, một thành phố ở góc tây bắc nước Đức ngày nay, gần biên giới Bỉ và Hà Lan.

Và người ông chọn đứng đầu toàn bộ dự án giáo dục đó là một tu sĩ người Anh tên Alcuin, từ tu viện York ở miền Bắc nước Anh.

Alcuin khoảng 50 tuổi khi đến Aachen. Đã dành cả đời trong tu viện York, nơi có một trong những thư viện tốt nhất thời đó, phần lớn được xây dựng từ các bản thảo mà người Ireland đã mang qua. Ông đọc nhiều. Ông dạy giỏi. Ông viết thư cho Charlemagne với giọng của người bạn, không phải của thần dân, và Charlemagne tôn trọng ông theo cách ông ít tôn trọng ai.

Alcuin làm ba thứ thay đổi tất cả.

Thứ nhất, ông thiết kế lại chữ viết Latin. Trước đó, mỗi vùng có cách viết riêng, chữ Ireland trông khác chữ Ý, chữ Tây Ban Nha trông khác chữ Pháp. Tu sĩ vùng này sao chép bản thảo vùng kia đôi khi không đọc được chữ của nhau. Alcuin tạo ra Carolingian minuscule, một kiểu chữ mới, rõ ràng, đều đặn, có thể đọc được khắp nơi. Kiểu chữ đó về sau trở thành nền tảng cho chữ in châu Âu, và gián tiếp, cho font chữ bạn đang đọc lúc này.

Thứ hai, ông lập mạng lưới scriptoria trong các tu viện khắp đế quốc Carolingian, tức là khắp Pháp, Đức, Bỉ, Hà Lan, Bắc Ý ngày nay. Mỗi tu viện lớn phải có phòng sao chép. Mỗi phòng sao chép phải có người được đào tạo.

Thứ ba, ông yêu cầu mỗi nhà thờ và tu viện phải có trường học, không chỉ cho tu sĩ tương lai, mà cho bất kỳ đứa trẻ nào trong vùng muốn học.

Dưới thời Charlemagne và Alcuin, hàng nghìn bản thảo được sao chép trong vòng vài thập kỷ. Hàng nghìn bản Augustinô được nhân bản và phân phát khắp châu Âu.

Đó là lần đầu tiên sau 300 năm, sách của Augustinô có mặt ở khắp nơi trở lại.

Năm 354. Augustinô sinh ở Tagaste, một thị trấn nhỏ ở Bắc Phi.

Năm 430. Ông chết ở Hippo, thành phố bị vây.

Năm 476. Đế quốc Roma Tây phương sụp đổ.

Năm 540. Cassiodorus lập Vivarium trên bờ biển miền Nam nước Ý, bắt đầu sao chép.

Năm 614. Columbanus lập Bobbio. Sách đi tiếp về phía Bắc.

Năm 781. Alcuin đến Aachen. Sách được chuẩn hóa và nhân bản khắp châu Âu.

Năm 1225. Thomas Aquinas (Thánh Toma Aquio)sinh ra ở miền Nam nước Ý, đọc Augustinô từ nhỏ, xây toàn bộ hệ thống thần học kinh viện vĩ đại nhất thời trung cổ trên nền Augustinô.

Năm 1517. Martin Luther, tu sĩ dòng Augustinô ở Đức, đóng 95 luận điểm lên cửa nhà thờ Wittenberg và phá vỡ sự thống nhất của Kitô giáo Tây phương.

Không có Cassiodorus, không có Columbanus, không có những tu sĩ Ireland ngồi trong phòng lạnh tay tê chép từng chữ, không có Aquinas. Không có Luther. Không có Cải cách. Không có châu Âu hiện đại như chúng ta biết.

Nhưng họ không biết điều đó.

Cassiodorus ngồi trong tu viện nhỏ nhìn ra biển Ionian, không biết Vivarium sẽ tan rã sau khi ông chết. Không biết người Ireland sẽ mang sách đi khắp lục địa. Không biết Charlemagne sẽ triệu Alcuin. Không biết Aquinas và Luther sẽ đọc những bản sách mà tu sĩ của ông đã chép trong im lặng bắt buộc.

Người tu sĩ Ireland viết "hôm nay lạnh lắm" vào lề trang sách, không biết ghi chú đó sẽ tồn tại 1.400 năm và được trưng bày trong bảo tàng Dublin năm 2025.

Họ chỉ biết một thứ: cuốn sách trước mặt họ quan trọng hơn bất cứ thứ gì họ có thể làm trong một ngày.

Đó là tất cả những gì họ cần biết.

Câu hỏi dành cho bạn:

Bạn đang giữ gìn điều gì, không phải vì nó hữu ích ngay lúc này, mà vì bạn tin nó sẽ cần thiết sau này?

Không phải sách. Có thể là một kỹ năng. Một mối quan hệ. Một thói quen. Một ý tưởng mà người xung quanh chưa thấy giá trị.

Cassiodorus không chờ ai hỏi ý kiến ông về việc có nên lập Vivarium hay không.

Ông lập rồi bắt đầu chép....

(Còn tiếp...)

-John Phạm-