Thánh Augustino thành Hippo - Tập 8: Ân Sủng Và Tự Do

 Tập 8: Ân Sủng Và Tự Do

(Series viết về Augustino thành Hippo · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 2)

Tập này khá "khoai" với các bạn trẻ, đặc biệt là các bạn Genz, nhưng ad tin rằng việc học hỏi từ các vị Thầy trong Hội Thánh là điều rất nên, vậy cứ thử xem sao hen. Ad đã cố gắng viết đơn giản nhất có trong năng lực của ad rồi, các bạn có hơm hiểu thì... xin ơn Chúa Thánh Thần nha...

Rồi, bắt đầu nào...

Hãy thử một thí nghiệm tư duy nhỏ.

Bạn biết mình cần ngủ sớm hơn. Bạn biết rõ, không phải nghe ai nói, mà biết từ trải nghiệm của chính mình: ngủ muộn thì sáng hôm sau tệ, sức khỏe đi xuống, não không hoạt động được. Bạn biết.

Rồi 11 giờ đêm đến. Bạn vẫn cầm điện thoại.

Không phải vì bạn quên. Không phải vì bạn không muốn thay đổi. Mà vì có thứ gì đó, sâu hơn kiến thức, mạnh hơn quyết tâm, đang làm thứ khác.

Câu hỏi không phải tại sao bạn lười. Câu hỏi là: cái gì đang điều khiển bạn khi bạn không để ý?

Đó là câu hỏi mà Augustinô dành cả đời để trả lời. Và câu trả lời của ông, bị tranh cãi suốt 1.600 năm, bị kết án, bị hồi sinh, bị tranh cãi lại, là di sản thần học quan trọng nhất ông để lại cho giáo hội và cho thế giới.

Câu chuyện bắt đầu với một người đàn ông tên Pelagius.

Không ai biết ông sinh năm nào, chết năm nào. Không có chân dung. Chỉ biết ông đến từ Britain, vùng đất nay là Anh, Wales, hoặc có thể là Ireland, và khoảng năm 380, ông đến Roma. Ông sinh khoảng cùng thế hệ với Augustinô, khoảng giữa thế kỷ 4.

Roma lúc đó vừa trở thành đế quốc Kitô giáo chính thức được 60 năm, tức là đạo Kitô chuyển từ bị bắt bớ sang trở thành tôn giáo nhà nước trong vòng chưa đầy một thế hệ. Kết quả là hàng triệu người theo đạo không phải vì tin, mà vì vua theo thì dân theo. Hình thức thay đổi. Con người không thay đổi.

Pelagius nhìn thấy điều đó và phẫn nộ.

Ông thấy giới quý tộc Kitô giáo giàu có, phóng túng, sống vô đạo đức, rồi đến nhà thờ xưng tội, được tha, ra về, sống tiếp. Tuần sau lại xưng. Được tha. Sống tiếp. Vòng lặp không bao giờ kết thúc.

Pelagius là nhà khổ tu, người sống theo lối tu hành khắc khổ, từ bỏ tài sản, thật sự cố gắng sống theo những gì ông dạy, dù không thuộc dòng tu chính thức nào. Và ông nổi giận với những người dùng đức tin như tấm thảm chùi chân.

Ông bắt đầu giảng dạy. Không có chức vụ chính thức, không có tu viện, chỉ là một người nói thẳng những điều người ta không muốn nghe. Và thông điệp của ông rất rõ ràng:

Con người có khả năng sống tốt. Thiên Chúa tạo ra con người tự do, tự do chọn thiện hoặc ác. Ý chí tự do đó vẫn còn nguyên sau khi Adam phạm tội. Nếu bạn không làm được điều tốt, đó là vì bạn không chọn làm, không phải vì bạn không thể.

Nghe thì rất hợp lý. Nghe thì rất công bằng. Nghe như thứ người hiện đại muốn tin: bạn có khả năng, bạn có ý chí, chỉ cần cố gắng đủ.

Rồi Pelagius đọc một câu trong Confessions của Augustinô.

Câu đó là một lời cầu nguyện trong quyển 10 của Confessions, "Da quod iubes et iube quod vis", "Hãy ban cho con điều Ngài truyền lệnh, và truyền lệnh những gì Ngài muốn."

Ông dừng lại. Đọc lại.

Rồi sầm mặt.

Đây chính xác là vấn đề, ông nghĩ. Augustinô, người đàn ông nổi tiếng nhất trong giáo hội lúc đó, đang cầu nguyện xin Thiên Chúa ban cho ông khả năng làm điều tốt. Không phải cầu nguyện vì yêu mến. Mà cầu nguyện vì không tự làm được. Câu đó, với Pelagius, là cái cớ khổng lồ nhất mà một người lười biếng có thể tìm thấy: "Tôi không thay đổi được vì Chúa chưa ban ân sủng cho tôi."

Theo nhiều nhà sử học thần học, chính câu cầu nguyện đó là điểm khởi đầu của cuộc tranh luận, khoảnh khắc Pelagius nhận ra mình không thể im lặng nữa.

Ông không tấn công Augustinô trực tiếp. Ông chỉ dạy ngược lại.

Augustinô nghe về Pelagius từ xa trong nhiều năm, qua thư từ, qua các học trò, qua tin đồn lan khắp đế quốc.

Rồi năm 410, Roma thất thủ. Pelagius chạy khỏi Roma, qua Bắc Phi, rồi đến Palestine. Trên đường đi, ông để lại học trò và ý tưởng, và ý tưởng đó bắt đầu lan với tốc độ của khủng hoảng.

Augustinô đọc các bài viết của Pelagius. Ngồi yên một lúc. Rồi viết.

Nhưng để hiểu Augustinô viết gì, cần hiểu ông đang viết từ đâu. Không phải từ thư phòng học thuật. Mà từ 40 năm trải nghiệm thất bại của chính ông.

Trong Confessions, ông kể lại: ông biết điều tốt từ rất sớm. Năm 19 tuổi đọc Cicero, nhà hùng biện và triết gia La Mã nổi tiếng nhất thời đó, ông hiểu ngay rằng trí tuệ và đức hạnh quan trọng hơn danh vọng. Ông biết. Không nghi ngờ.

Nhưng ông không làm được. Không phải không cố. Ông cố thật sự, nhiều lần, rồi thất bại. Rồi cố lại. Rồi thất bại lại. Mười lăm năm như thế, với tình nhân, với danh vọng, với những triết học ông thử một cái rồi bỏ.

Ông viết một câu trong Confessions quyển 8, câu mà các nhà tâm lý học hiện đại thường trích dẫn khi nói về thứ họ gọi là akrasia, tức là hành động ngược lại điều mình biết là đúng: "Da mihi castitatem et continentiam, sed noli modo", "Hãy ban cho con sự trinh khiết và tiết dục, nhưng chưa phải bây giờ."

Ông đang tự châm biếm mình. Ông biết rõ mình đang tự lừa. Và ông vẫn không dừng được.

Đó không phải ví dụ minh họa. Đó là cuộc đời ông.

Từ kinh nghiệm đó, Augustinô xây lên một lý thuyết mà ông gọi là nền tảng của toàn bộ thần học Kitô giáo về con người.

Vấn đề không phải thiếu thông tin. Vấn đề nằm sâu hơn.

Ông dùng khái niệm peccatum originale, thường dịch là "tội nguyên tổ." Nhưng đừng nghe từ đó rồi nghĩ đây là câu chuyện về Adam và Eve theo nghĩa đen. Điều Augustinô đang mô tả, dịch sang ngôn ngữ hiện đại, là thế này:

Con người sinh ra với một thiên hướng mặc định, hướng về bản thân, hướng về những thứ ngắn hạn, hướng về amor sui, tình yêu bản thân đặt mình làm trung tâm. Không phải vì ai dạy. Không phải vì hoàn cảnh xấu. Mà vì đó là trạng thái nền của bản chất con người sau khi mất đi sự toàn vẹn ban đầu.

Và ý chí, (cái mà Pelagius tin là tự do và đủ mạnh để chọn điều tốt) thì không đứng ngoài thiên hướng đó. Ý chí nằm bên trong thiên hướng đó. Nó bị định hình bởi thiên hướng đó trước khi bạn kịp nhận ra mình đang bị định hình.

Augustinô gọi trạng thái đó là liberum arbitrium captivatum, ý chí tự do bị giam cầm.

Bạn vẫn có ý chí. Bạn vẫn có thể chọn. Nhưng những gì bạn muốn chọn, bản thân cái muốn đó, đã bị lệch từ trước. Và bạn không thể dùng ý chí để sửa ý chí, giống như bạn không thể dùng cái cân bị hỏng để kiểm tra xem cái cân có hỏng không.

Vậy ân sủng là gì?

Đây là từ quan trọng nhất trong toàn bộ thần học của Augustinô, và cũng là từ mà người ta hay hiểu sai nhất.

Gratia, ân sủng, không phải phần thưởng. Không phải thứ bạn kiếm được khi cố gắng đủ. Không phải thứ Thiên Chúa ban sau khi thấy bạn nỗ lực.

Augustinô nói: ân sủng đến trước. Không phải sau khi bạn cố gắng. Không phải đồng thời với việc bạn cố gắng. Mà trước khi bạn muốn cố gắng. Nó là thứ làm cho bạn muốn làm điều tốt ngay từ đầu.

Ông gọi đó là gratia praeveniens, ân sủng đi trước. Ý tưởng đơn giản nhưng cực kỳ triệt để: ngay cả cái muốn hướng về điều tốt, ngay cả cái khoảnh khắc bạn cảm thấy mình nên thay đổi, cũng là ân sủng. Không phải thành tích của bạn. Không phải điểm khởi đầu mà bạn tạo ra. Mà là thứ được trao cho bạn trước.

Pelagius nói: "Cố gắng đủ thì được giúp."

Augustinô nói: "Được giúp trước, rồi mới có thể thật sự cố gắng."

Nghe khác nhau một chút. Nhưng hàm ý hoàn toàn khác nhau, về phẩm giá con người, về vai trò của giáo hội, về cách cứu rỗi vận hành.

Pelagius đặt câu hỏi phản bác: "Nếu con người không thể tự làm điều tốt, thì Thiên Chúa có công bằng không khi đòi hỏi điều đó? Tại sao ra lệnh thứ con người không thể thực hiện?"

Câu hỏi hay. Nghe rất hợp lý.

Augustinô trả lời bằng thứ người ta ít ngờ đến nhất: "Đúng vậy, lệnh truyền vượt quá khả năng của bạn. Và đó chính là mục đích của nó."

Mục đích của luật, ông lý luận, không phải trao khả năng. Mục đích là trao sự nhận thức. Khi bạn thật sự cố gắng làm điều tốt, không phải giả vờ cố gắng, không phải cố gắng qua loa, và vẫn thất bại, bạn bắt đầu hiểu một thứ mà không ai có thể dạy bạn bằng lời: rằng bạn cần thứ gì đó từ bên ngoài ý chí của mình.

Cái nhận ra đó, cái khoảnh khắc bạn ngừng tin rằng mình đủ, là điểm khởi đầu của thứ thật.

Giáo hội đứng về phía ai?

Năm 418, khoảng 20 năm sau khi cuộc tranh luận bắt đầu, Công đồng Carthage, tức là hội nghị của hơn 200 giám mục Bắc Phi, chính thức kết án Pelagius là lạc giáo.

Pelagius bị đày. Ông chết trong im lặng ở Palestine, không ai biết chính xác khi nào, không có ai ghi lại ngày chết.

Nhưng ý tưởng của ông không chết. Vì ý tưởng đó chạm vào thứ quá thật trong con người, thứ muốn tin rằng mình có khả năng tự cứu mình.

Một thế hệ sau khi Pelagius bị kết án, một làn sóng mới xuất hiện, gọi là Bán Pelagius (Semi-Pelagianism). Không hoàn toàn như Pelagius. Nhưng cũng không hoàn toàn như Augustinô. Lập trường của họ, xuất phát từ các tu viện ở miền Nam nước Pháp, là thế này: "Con người không thể tự cứu mình, đồng ý. Nhưng con người có thể tự bắt đầu bước về phía Thiên Chúa. Rồi Thiên Chúa đáp lại."

Nghe như thỏa hiệp hợp lý. Nhưng Augustinô, lúc này đã gần cuối đời, viết phản bác đến tận những năm cuối cùng trước khi mất.

Công đồng Orange năm 529, giáo hội chính thức hóa Augustinô

Gần một thế kỷ sau khi Augustinô chết, giáo hội vẫn chưa ngã ngũ hoàn toàn. Các tu sĩ Pháp vẫn dạy Bán Pelagius. Các giám mục vẫn tranh cãi.

Năm 529, tại một thành phố nhỏ tên Orange ở miền Nam nước Pháp, nay thuộc vùng Provence, cách Avignon khoảng 20 cây số, một hội nghị giám mục được triệu tập. Người đứng đầu là Caesarius, giám mục của Arles, thành phố lớn nhất miền Nam Pháp thời đó.

Hội nghị đó, gọi là Công đồng Orange lần thứ hai, ra 25 điều khoản. Nội dung cốt lõi:

Một, Ân sủng không phải phần thưởng cho nỗ lực con người. Ngay cả khởi đầu của đức tin, ngay cả cái muốn tin, cũng là ân sủng. Con người không thể tự bước về phía Thiên Chúa trước.

Hai, Tội nguyên tổ đã làm tổn thương không chỉ thể xác mà cả linh hồn và ý chí. Bản chất con người đã thay đổi, không phải hư hỏng hoàn toàn, nhưng bị lệch.

Ba, Không ai có thể làm điều tốt dẫn đến cứu rỗi mà không có ân sủng. Không ai.

Đây là Augustinô, được chính thức hóa thành giáo lý của giáo hội Tây phương, 99 năm sau khi ông chết.

Một trong những di sản thực tế nhất mà Augustinô để lại cho giáo hội không phải lý thuyết, mà là cách hiểu về các bí tích.

Bí tích, tiếng Latin là sacramentum, là những nghi lễ của giáo hội: rửa tội, thánh thể (lễ Misa), xức dầu. Trước Augustinô, người ta hiểu các nghi lễ đó như biểu tượng hoặc điều kiện, bạn làm nghi lễ để tỏ ra đức tin hoặc để bắt đầu theo đạo.

Augustinô nói điều khác: bí tích là kênh dẫn ân sủng. Không phải biểu tượng. Không phải thủ tục. Mà là phương tiện thật sự mà Thiên Chúa dùng để trao ân sủng cho con người.

Rửa tội không phải nghi lễ đánh dấu bạn đã quyết định theo đạo. Rửa tội là lúc ân sủng được trao, và vì ân sủng đến trước, không phụ thuộc vào nỗ lực con người, nên trẻ sơ sinh cũng có thể được rửa tội. Tội nguyên tổ không phải tội bạn làm, mà là trạng thái bạn sinh ra trong đó. Rửa tội giải thoát khỏi trạng thái đó.

Lý luận đó định hình toàn bộ cách giáo hội Công giáo hiểu và thực hành bí tích cho đến tận ngày nay, 1.600 năm sau khi Augustinô viết nó.

Nhưng ý tưởng của Pelagius không chết

Pelagius bị kết án năm 418. Bán Pelagius bị kết án năm 529. Nhưng cái lõi của tư tưởng đó, con người có đủ khả năng tự cứu mình nếu đủ quyết tâm, tái sinh trong mỗi thế kỷ, dưới những tên mới.

Thế kỷ 13: Thánh Toma Aquino và trường phái kinh viện dạy rằng ân sủng và công trạng của con người hợp tác với nhau trong ơn cứu độ, dung hòa Augustinô theo cách mà nhiều người sau này cho là đã pha loãng ông.

Thế kỷ 16: Giáo hội bán giấy xá tội, tờ giấy có thể mua bằng tiền để rút ngắn thời gian người chết ở luyện ngục. Ân sủng trở thành thứ có giá.

Thế kỷ 18: Rousseau, triết gia Pháp của thời Khai Sáng, lập luận rằng con người sinh ra vốn tốt, chính xã hội và văn minh mới làm hư con người. Ông không viết về thần học, không biết đến Pelagius. Nhưng các nhà thần học Kitô giáo khi đọc ông thường chỉ ra điều này: cả Pelagius lẫn Rousseau đều đặt nguồn gốc của vấn đề ở bên ngoài con người, ở hoàn cảnh, ở xã hội, ở Adam. Augustinô đặt nó ở bên trong, ở bản chất, ở thiên hướng mà bạn sinh ra đã mang theo.

Thế kỷ 21: "Bạn đã đủ rồi." "Hãy tin vào bản thân." "Giới hạn duy nhất của bạn chính là bạn."...

Cùng một lõi chung, được đóng gói lại bằng ngôn ngữ self-help: con người về bản chất đủ tốt để tự cứu mình. (Đây là tư tưởng khá phổ biến trong xã hội chúng ta..)

Và rồi đến Luther

Năm 1517, gần một nghìn năm sau khi Augustinô chết, một tu sĩ người Đức thuộc dòng tu mang tên Augustinô đóng 95 luận điểm lên cửa nhà thờ Wittenberg.

Luận điểm trung tâm của ông: indulgence, giấy xá tội mà giáo hội đang bán, không có giá trị thần học. Vì ân sủng không thể mua. Ân sủng không phụ thuộc vào tiền bạc hay công trạng. Ân sủng là tự do, sola gratia, ân sủng một mình.

Đó là Augustinô. Nguyên chất. Được viết từ năm 397. Được đóng lên cánh cửa gỗ năm 1517.

Luther không phát minh ra ý tưởng đó. Ông chỉ đọc đúng người, và không dừng lại ở nơi giáo hội dừng lại.

Có một chi tiết nhỏ mà người ta hay bỏ qua.

Pelagius sinh khoảng cùng thế hệ với Augustinô, cả hai đều là người của thế kỷ 4.

Hai người đàn ông, cùng thế hệ, cùng ngôn ngữ, cùng đức tin. Một người nhìn vào con người và thấy khả năng. Một người nhìn vào chính mình và thấy giới hạn.

Cuộc tranh luận giữa họ không bao giờ thật sự kết thúc. Không phải vì chưa có người thắng, về mặt giáo hội, Augustinô thắng. Mà vì câu hỏi bên dưới cuộc tranh luận là câu hỏi mỗi người phải tự trả lời:

Bạn có thể tự thay đổi mình bằng ý chí một mình, hay bạn cần thứ gì đó lớn hơn ý chí?

Augustinô không nói ý chí vô nghĩa.

Ông nói ý chí không đủ.

Đó là câu trả lời rất khác nhau.

( Còn tiếp...)

- John Phạm-