Thánh Phanxicô Salê · Tập 6: Dẫn vào đời sống đạo đức

 Tập 6: Dẫn vào đời sống đạo đức

(Series viết về Phanxicô Salê · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 19)

Có lẽ phải bắt đầu tập này từ một buổi sáng rất bình thường.

Không phải trong nhà nguyện của một đan viện.

Không phải giữa tiếng chuông kinh đều đặn của các nữ tu.

Không phải trong căn phòng yên tĩnh của một linh mục có giờ giấc riêng cho Chúa.

Mà là ở giữa một ngày sống dễ bị xé nhỏ bởi đủ thứ việc phải làm.

Một người phụ nữ thức dậy. Việc nhà đợi sẵn. Những mối quan hệ đợi sẵn. Những buổi gặp gỡ xã hội đợi sẵn. Những điều phải làm cho đúng vai, đúng phận, đúng lễ nghi đợi sẵn. Chị yêu Chúa thật. Chị muốn sống đàng hoàng trước mặt Chúa thật. Nhưng đời chị không giống tu viện. Nó đông, ồn, bận, và đầy những chuyện nhỏ kéo lòng người ra nhiều hướng.

Trong nhiều thế kỷ, một người như thế rất dễ kết luận một điều: sự thánh thiện hẳn là dành cho người khác.

Dành cho đan sĩ.

Dành cho nữ tu.

Dành cho linh mục.

Dành cho những ai có nhiều giờ thinh lặng, nhiều giờ cầu nguyện, nhiều khoảng trống hơn trong đời.

Còn mình ư?

Mình chỉ cần giữ đạo cho tử tế.

Đi lễ.

Xưng tội vào những dịp lớn.

Tránh tội nặng.

Cố sống lương thiện.

Thế thôi.

Chính ở chỗ đó, Dẫn vào đời sống đạo đức của Phanxicô Salê bước vào như một cánh cửa bật mở.

Cuốn sách không bắt đầu bằng cách đưa người đọc lên mây. Nó bắt đầu bằng một lời gọi rất giản dị mà cũng rất táo bạo: con, ngay trong bậc sống của con, con cũng được gọi sống đời sống đạo đức. Không phải như một bản sao lỗi của đời tu, mà như một người thật, sống giữa đời thật, với một trái tim thật đang được mời yêu Chúa đến cùng.

Nếu Tập 5 là câu chuyện một giám mục đi nhiều đến mức nhìn ra nỗi khổ của đoàn chiên mình, thì ở đây là lúc ta thấy ngài làm một điều còn khó hơn: ngài biến lòng thương xót mục tử ấy thành một con đường.

Không phải một ý tưởng.

Một con đường.

Và để hiểu con đường ấy, có lẽ cách tốt nhất không phải là đứng ngoài mà tóm tắt nó. Có lẽ phải đi vào nó như một Philothea: một người giữa đời, yêu Chúa nhưng lúng túng, muốn nên thánh nhưng không biết bắt đầu từ đâu.

Ở đây cần dừng lại một chút để hiểu Philothea là ai.

Philothea không chỉ là tên của một phụ nữ cụ thể. Trong cách dùng của Phanxicô, đó là tên gọi dành cho người đọc, nghĩa là “người yêu mến Thiên Chúa”. Bởi thế, khi cầm cuốn sách này, người đọc không còn đứng ngoài nhìn chuyện của ai khác. Chính họ được gọi tên.

Điều đầu tiên Phanxicô làm không phải là dạy Philothea cầu nguyện lâu hơn.

Ngài bắt chị dừng lại.

Đây là điều rất lạ. Người ta cứ tưởng cuốn sách cho người giữa đời sẽ vội vàng đưa ra “mẹo sống đạo” để tiện áp dụng. Nhưng không. Phần đầu tiên của Dẫn vào đời sống đạo đức gần như là một cuộc kéo linh hồn ra khỏi sự lưng chừng.

Bởi vì Phanxicô nhìn rất rõ một căn bệnh thiêng liêng âm thầm: nhiều người có cảm tình với Chúa, nhưng chưa bao giờ thật sự quyết định thuộc về Người.

Họ thích điều tốt. Họ xúc động khi nghe giảng. Họ thấy đời sống thánh thiện là đẹp. Nhưng mọi thứ vẫn dừng ở ngưỡng cửa. Chưa có ngày nào họ đi vào phòng riêng của mình, nhìn thẳng vào linh hồn mình, dọn lại, xưng thú, cắt bỏ điều phải cắt bỏ, và nói với Chúa một câu rõ ràng: từ đây con muốn sống hẳn cho Người.

Phanxicô dịu dàng, nhưng ngài không dễ dãi với sự trì hoãn ấy.

Ngài biết một linh hồn có thể kéo dài tình trạng nửa sáng nửa tối đó trong nhiều năm, và rồi gọi chính sự lưng chừng ấy là “đời sống đạo bình thường”. Bởi vậy, bậc đầu tiên của chiếc thang không phải kỹ thuật. Nó là một quyết định.

Philothea, nếu đi theo ngài, phải chấp nhận chuyện đó.

Chị không thể đứng mãi ở cửa rồi hỏi về các phòng bên trong. Chị phải bước vào. Chị phải thanh tẩy linh hồn, phải nhìn lại các dính bén, phải thôi gọi những nửa vời của mình bằng những cái tên dễ chịu hơn. Nói gọn lại, chị phải chịu để cho đời sống đạo đức bắt đầu bằng một cuộc thật lòng.

Ở đây, ta đã thấy một nét rất Phanxicô.

Ngài không ép người đọc vào những cơn hăng hái đạo đức nhất thời. Ngài cũng không ve vuốt họ bằng vài câu an ủi chung chung. Ngài làm điều một bác sĩ giỏi phải làm: gọi đúng tên căn bệnh đầu tiên. Không phải con thiếu khát vọng. Không phải con thiếu thiện chí. Cái con thiếu là một sự quyết định đủ rõ để mọi phần còn lại của đời sống có thể xoay theo đó.

Không có quyết định ấy, mọi lời khuyên phía sau chỉ là tiếng đẹp.

Có quyết định ấy, linh hồn bắt đầu có trục.

Nhưng quyết định xong rồi thì sao?

Một người giữa đời thức dậy sáng hôm sau vẫn còn nguyên công việc, con cái, bận rộn, mệt mỏi và đủ thứ đòi hỏi không biến mất chỉ vì đêm qua mình đã xúc động với Chúa.

Đó là lý do bậc thứ hai của Phanxicô quan trọng đến vậy: cầu nguyện và bí tích.

Nếu bậc thứ nhất cho Philothea một hướng, thì bậc thứ hai cho chị một nhịp.

Phanxicô biết rõ linh hồn không chết vì thiếu những ý tưởng hay. Nó chết vì không có hơi thở đều. Một người có thể thật lòng yêu Chúa, nhưng nếu suốt ngày để mình bị cuốn đi mà không có lấy một khoảng rất nhỏ để quay lòng lại với Chúa, tình yêu ấy sẽ sớm biến thành một ký ức đẹp hơn là một sự sống.

Điều đáng quý nơi Phanxicô là ngài không viết cho người rảnh.

Ngài viết cho người bận.

Ngài dạy cách dâng mình buổi sáng, cách suy niệm, cách xét mình, cách xưng tội, cách rước lễ, cách đem lời cầu nguyện vào giữa dòng đời thay vì chờ tới khi dòng đời yên rồi mới cầu nguyện.

Điều này nghe nhỏ, nhưng thật ra là một cuộc cách mạng âm thầm.

Bởi rất nhiều người giữa đời từ xưa đến nay đều sống như thể có hai thế giới không chạm nhau: một thế giới của Chúa nằm trong nhà thờ, và một thế giới của việc đời nằm ngoài cửa nhà thờ. Phanxicô không chấp nhận sự tách đôi đó. Ngài muốn lời cầu nguyện bước vào chính buổi sáng vội vàng, chính buổi chiều mệt nhoài, chính nhịp thở ngắn của đời thường.

Hãy tưởng tượng Philothea sau khi đọc những trang này.

Chị vẫn là người cũ, sống trong hoàn cảnh cũ. Nhưng sáng hôm sau, trước khi cả ngày ập xuống, chị biết mình phải đứng lại một chút. Chị biết linh hồn không thể cứ mở cửa đón trăm thứ vào mà không mở một khung cửa lên trời. Một lời nguyện ngắn, một chút thinh lặng, một sự hiện diện có ý thức trước mặt Chúa – những điều tưởng rất bé ấy bắt đầu đổi khí hậu bên trong con người chị.

Phanxicô không hề ảo tưởng. Ngài không nghĩ những việc đó sẽ lập tức làm ai thành thánh. Nhưng ngài biết cái mà nhiều người gọi là “đời sống thiêng liêng sâu sắc” thật ra được làm nên bởi những trung thành nhỏ như vậy, lặp đi lặp lại, ngày này sang ngày khác.

Nói cách khác: người giữa đời không cần mơ ngay tới xuất thần. Họ cần học thở với Chúa.

Khi đã có một nhịp như thế, cuốn sách đi tới chỗ rất thú vị: các nhân đức.

Và chính ở đây, Dẫn vào đời sống đạo đức thôi không còn là một cuốn sách “dạy đạo”. Nó bắt đầu giống như một người cầm đèn soi vào những ngóc ngách rất riêng của đời sống.

Bởi vì Philothea có thể nghĩ rằng mình đã bắt đầu ổn rồi: đã quyết định, đã cầu nguyện, đã xưng tội, đã cố sống với Chúa. Nhưng Phanxicô chưa để chị nghỉ.

Ngài đưa chị trở lại với giọng nói của mình.

Với tính khí của mình.

Với cách mình phản ứng khi bị trái ý.

Với cách mình ăn mặc, tiêu xài, vui chơi, kết bạn, khoe điều mình có, giận dỗi, tranh hơn thua, giữ tự ái.

Ở phần này, các nhân đức mà Phanxicô đặc biệt nhấn mạnh không phải là những điều bay bổng, mà là những nhân đức làm nên chất thánh của đời thường: hiền lành để không biến trái tim thành gai nhọn; nhẫn nại để chịu được những phiền toái và chậm chạp của người khác; khiêm nhường để bớt cái tôi muốn được nhìn thấy; rồi từ đó mở ra vâng phục, thanh sạch, khó nghèo tinh thần, và cách giữ các tình bạn cho trong sáng trước mặt Chúa.

Đây là điều làm Phanxicô khác với nhiều kiểu đạo đức chỉ thích ở trên cao.

Ngài kéo sự thánh thiện xuống đất.

Xuống bàn ăn.

Xuống cuộc trò chuyện.

Xuống cơn nóng nảy.

Xuống phản ứng khi bị xem thường.

Xuống thói quen muốn được người khác nhìn thấy, muốn mình thắng trong tranh luận, muốn mình được khen là đạo đức.

Philothea bắt đầu hiểu ra một điều vừa giải thoát vừa khó chịu: nên thánh không ở đâu xa. Nó ở ngay những chỗ mình tưởng nhỏ nên mình bỏ qua mãi.

Ở đây, hiền lành không còn là một chữ đẹp. Nó trở thành câu hỏi: khi người khác làm mình khó chịu, mình sẽ trả lại họ điều gì? Khiêm nhường không còn là việc nói vài câu nhún nhường bề ngoài. Nó trở thành bài test xem mình chịu bị chậm lại, chịu bị lãng quên, chịu bị hiểu sai được đến đâu. Khó nghèo tinh thần không còn là lý tưởng của đan sĩ bỏ hết của cải. Nó thành chuyện mình có dùng tiền bạc, địa vị, quần áo, các tiện nghi như người tự do hay như người đang bị chúng kéo đi.

Phanxicô làm điều rất ít người làm được: ngài phiên dịch các nhân đức ra đời thường.

Sau khi đọc ngài, Philothea không thể nói “con muốn nên thánh nhưng không biết trong đời sống hàng ngày nghĩa là gì” nữa. Vì giờ đây đời sống hàng ngày của chị đã bị Tin Mừng chạm tới từ trong ruột.

Sự thánh thiện, dưới ngòi bút Phanxicô, không còn treo trên trần nhà. Nó đi bằng chân đất vào căn bếp, vào phòng khách, vào cuộc gặp xã hội, vào cả những cơn mệt đến mức người ta chỉ muốn buông mình cho dễ dãi.

Nhưng Phanxicô thực tế hơn thế.

Ngài biết chỉ cần sự thánh thiện bước xuống đời thường, nó sẽ lập tức gặp kháng cự.

Kháng cự ấy có tên: cám dỗ.

Đây là bậc thứ tư của chiếc thang, và cũng là một trong những phần đẹp nhất của cuốn sách, vì nó cho thấy Phanxicô không chỉ là thầy dạy nhân đức, mà còn là người hiểu rất kỹ chiến trận trong lòng người.

Có lẽ Philothea đã đọc đến đây với một nỗi mệt quen thuộc.

Có những ngày chị thật lòng muốn sống tốt hơn, nhưng rồi đủ thứ ý nghĩ khác lại tràn vào. Một chút phù hoa cũ. Một chút ham được chú ý. Một cơn nóng nảy bất ngờ. Một tưởng tượng không sạch. Một nỗi buồn tối mờ. Một sự chán nản với chính mình. Và như nhiều linh hồn trước chị, chị có thể đã nghĩ: chỉ cần những thứ đó vẫn còn, chắc con chẳng đi được bao xa với Chúa.

Phanxicô bước vào đúng nỗi sợ ấy và tháo nó ra từng nút.

Ngài phân biệt rất rõ giữa cám dỗ, sự thích thú đi kèm, và sự đồng ý.

Điều đó có nghĩa là gì?

Có nghĩa là việc một ý nghĩ xấu đi ngang qua lòng chưa phải là thất bại. Việc cơn cám dỗ gõ cửa chưa có nghĩa là linh hồn đã phản bội. Chiến trận chưa thua chỉ vì kẻ thù xuất hiện.

Đối với rất nhiều linh hồn nhạy cảm, chỉ riêng điều này đã là một cuộc giải thoát.

Bởi bao nhiêu người trong đời sống thiêng liêng đã bị quật ngã không phải bởi tội lớn, mà bởi một lối kết án chính mình quá nhanh. Họ thấy trong lòng nổi lên một điều xấu và lập tức tin rằng mình giả hình. Họ bị cám dỗ và lập tức tưởng mình đã sa ngã. Họ mang trong mình một nỗi sợ thường trực đối với chính nội tâm của mình.

Phanxicô không nuôi nỗi sợ ấy. Ngài dạy lòng can đảm.

Ngài bảo đừng ngồi đó mà cãi nhau với cám dỗ quá lâu. Đừng nhìn chằm chằm vào nó. Đừng nghĩ mình đủ mạnh để đứng giữa lửa rồi không bị cháy. Hãy quay trí mình về điều lành, làm việc tốt đang ở trước mặt, và nhất là hướng lòng về tình yêu Thiên Chúa.

Đây là một thứ khôn ngoan rất đời mà cũng rất thiêng.

Ngài không làm linh hồn yếu đi bằng cách che giấu chiến trận. Nhưng ngài cũng không làm họ tuyệt vọng bằng cách đòi họ phải tinh sạch ngay tức khắc. Ngài dạy cách đánh trận mà không mất bình an, cách nhìn vào sự yếu đuối của mình mà không ghét bỏ chính mình.

Ở đây, có lẽ Philothea bắt đầu thở dễ hơn.

Không phải vì cám dỗ biến mất.

Nhưng vì chị không còn hiểu sai nó nữa.

Rồi cuối cùng là bậc mà mọi người đều cần, dù ít ai thích nghe: bền đỗ.

Nếu bốn bậc trước dạy Philothea bắt đầu, thở, sửa mình và chiến đấu, thì bậc cuối cùng dạy chị điều khó nhất: ở lại trên đường.

Bởi vì sự thật rất phũ là không có linh hồn nào đẹp suốt.

Sẽ có những ngày tốt. Sẽ có những mùa lòng nhẹ. Sẽ có những kỳ xưng tội làm người ta tưởng mình sắp đổi đời. Rồi sẽ có những tuần mệt, những tháng nguội, những lần lặp lại cùng một lỗi cũ đến mức người ta muốn phát chán chính mình.

Nếu Phanxicô là kiểu tác giả chỉ thích những tâm hồn đẹp, có lẽ ông đã mất kiên nhẫn ở đây.

Nhưng ngài là một mục tử.

Và mục tử thì biết đoàn chiên đi rất chậm.

Cho nên thay vì viết như một người chỉ yêu những khởi đầu rực rỡ, ngài viết như một người đã thấy bao nhiêu linh hồn lớn lên bằng cách ngã rồi đứng dậy, lạc rồi tìm về, nguội rồi hâm lại đốm lửa nhỏ còn sót.

Ngài dạy Philothea kiểm điểm mình. Dạy làm mới lời dâng hiến. Dạy trở lại với quyết định ban đầu. Dạy coi việc bắt đầu lại không phải là điều đáng xấu hổ, mà là một phần thiết yếu của đời sống thiêng liêng.

Nói gọn hơn, Phanxicô dạy sự bền đỗ như dạy một người học đi bộ đường dài.

Đừng ngạc nhiên khi mỏi.

Đừng choáng khi vấp.

Đừng gọi một ngày xấu là thất bại của cả đời.

Đừng biến sự chậm chạp của mình thành cái cớ để bỏ đường.

Cứ đứng lên.

Cứ đi tiếp.

Nếu phải tóm cả cuốn Dẫn vào đời sống đạo đức trong một nhịp, có lẽ đó chính là nhịp ấy.

Nhìn lại toàn bộ hành trình này, người ta mới hiểu vì sao cuốn sách của Phanxicô đã sống lâu đến thế.

Không phải vì nó dễ.

Không phải vì nó nói những điều làm người ta lâng lâng.

Không phải vì nó miễn cho người đọc chiến đấu.

Mà vì nó rất thật.

Nó thật như đời sống của một Philothea bị xé nhỏ bởi bổn phận.

Thật như sự lưng chừng của một người chưa quyết hẳn cho Chúa.

Thật như những buổi sáng cầu nguyện vội nhưng trung thành.

Thật như cơn giận phải học kiềm lại.

Thật như một cám dỗ không hề muốn rời đi ngay.

Thật như việc bắt đầu lại lần thứ mười, thứ một trăm.

Đó không còn là một bài luận linh đạo.

Đó là bản đồ của một linh hồn giữa đời.

Và bản đồ ấy chỉ có thể được vẽ bởi một người đã đi đủ nhiều qua trái tim con người.

Một người đã nhìn thấy giáo dân không phải như đám đông phải giảng cho nghe, mà như những linh hồn thật cần được chỉ đường.

Có lẽ đó là điều sâu nhất nơi Phanxicô Salê.

Ngài không chỉ trả lại cho giáo dân quyền được mơ tới sự thánh thiện.

Ngài trả lại cho họ cảm giác rằng con đường ấy có thể bước được.

Không phải bằng đôi cánh.

Bằng đôi chân.

Nhưng nói như thế không có nghĩa là vài nghìn chữ tóm lược ở đây có thể thay thế chính cuốn Dẫn vào đời sống đạo đức. Trái lại, nếu bài viết này làm ai thấy lòng mình được gọi tên, thì điều nên làm không phải là dừng ở bản tóm tinh thần này, mà là tìm đọc chính Phanxicô. Một tác phẩm đã nuôi dưỡng đời sống thiêng liêng của các thế hệ suốt hơn bốn trăm năm không thể được “đọc hộ” trong vài trang ngắn.

Bài này chỉ có thể làm một việc khiêm tốn: mở hé cánh cửa. Còn để bước vào, để nghe trực tiếp giọng nói hiền lành mà sắc bén của vị giám mục ấy, để cho từng chương sách soi vào chính đời sống mình, thì vẫn cần cầm lấy cuốn sách và đọc chậm rãi, như một Philothea thật sự...

(Còn tiếp…)

-John Phạm-