Tập 7: Sau Toledo: Vác Thánh Giá tới tận cùng
(Series viết về Gioan Thánh Giá · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 26)
Đêm tối Toledo không kết thúc đời Gioan Thánh Giá.
Nó chỉ khép lại một chương.
Từ mùa hè 1578, khi trốn khỏi nhà tù và được các nữ tu Cát Minh tại Toledo cưu mang, ông bước vào nửa đời còn lại, nửa đời không còn những bức tường đá như Toledo, nhưng vẫn đầy những thập giá không kém phần sắc lạnh.
Chính ở nửa đời này, điều làm người ta kinh ngạc không phải chỉ là ông tiếp tục sống.
Điều làm người ta kinh ngạc là: ông tiếp tục yêu.
Và càng đi sâu hơn vào những năm sau Toledo, người ta càng thấy những gì Gioan viết về đêm tối, thanh luyện, hiệp nhất với Thiên Chúa không phải là ý tưởng sinh ra từ bàn viết; đó là những điều đã đi vào máu, vào trí nhớ, vào cách ông chịu đựng, phục vụ, bị hiểu lầm, và cuối cùng là chết.
Sau khi thoát khỏi Toledo, Gioan không chọn một đời ẩn dật để vá lại các vết thương.
Ông được đưa đến Beas, rồi El Calvario, để hồi sức và tiếp tục đồng hành với các cộng đoàn Cát Minh cải tổ.
Ở đây có một điều rất đáng chú ý: một người vừa đi qua tù ngục, đòn roi, nhục nhã công khai, lẽ ra có thể co mình lại, sống thận trọng hơn, dè dặt hơn, ít dấn thân hơn.
Nhưng Gioan lại làm điều ngược lại.
Ông đi trở lại đúng nơi mà sứ mạng của mình nằm ở đó: cộng đoàn, đào tạo, linh hướng, và cuộc cải tổ ông đã cùng Têrêsa khởi sự.
Năm 1579, ông đến Baeza, nơi các tu sĩ đi chân trần vừa mở một trường học cho anh em trẻ.
Ông làm viện trưởng của trường này.
Một người vừa bước ra khỏi đêm tối Toledo giờ đứng trước lớp học, dạy thần học, dạy đời sống thiêng liêng, dạy những tu sĩ trẻ cách đi vào tương quan với Thiên Chúa không chỉ bằng nhiệt thành, mà bằng chiều sâu.
Cảnh ấy rất đáng nhớ.
Không phải vì nó ồn ào.
Mà vì nó cho thấy một đường nét căn bản nơi Gioan: ông không biến đau khổ của mình thành một vết thương để nằm lại trong đó.
Ông biến nó thành một thứ ánh sáng để soi cho người khác đi.
Ở Baeza, rồi sau đó tại Granada, Gioan đảm nhận nhiều vai trò: dạy học, làm bề trên, linh hướng, giải tội, tổ chức đời sống cộng đoàn.
Bề ngoài, đó là những công việc rất quen thuộc của một tu sĩ.
Nhưng chính trong bối cảnh quen thuộc ấy, những trước tác lớn nhất của ông dần thành hình.
Các nguồn tiểu sử cho thấy những năm sau Toledo là thời gian ông viết hoặc hoàn thiện những tác phẩm sẽ trở thành cột trụ của linh đạo Công giáo: Ca Khúc Thiêng Liêng, Lên Núi Cát Minh, Đêm Tối Linh Hồn, Ngọn Lửa Tình Yêu Sống Động.
Điều quan trọng không chỉ là tên sách.
Điều quan trọng là hoàn cảnh sinh ra chúng.
Những tác phẩm ấy không được viết trong một khoảng đời rảnh rỗi, không bị tổn thương, không bị kéo căng giữa trách nhiệm và thử thách.
Chúng được viết bởi một người đang phải sống rất thực: quản trị cộng đoàn, lo cho anh em, đồng hành với các nữ tu, đi đây đi đó, và mang trong mình ký ức chưa xa của Toledo.
Bởi thế, càng đọc kỹ Gioan, người ta càng thấy ông không hề nói về thanh luyện như một khái niệm.
Ông nói như người đã biết thế nào là bị lột khỏi chỗ dựa.
Ông không nói về đêm tối như một hình ảnh đẹp.
Ông nói như người đã ở trong đêm ấy, và biết có những lúc Thiên Chúa làm việc bằng cách lấy đi ánh sáng quen thuộc để dạy linh hồn bám vào chính Người.
Ở đây, cuộc đời và tác phẩm hiện ra như hai mặt của một tấm gương.
Ông viết một đàng.
Rồi đời ông đứng lên, xác nhận từng dòng.
Muốn hiểu Gioan sau Toledo, không nên chỉ nhìn ông như một tác giả thần bí.
Phải nhìn ông như một con người có một lối sống rất nhất quán.
Các nguồn tiểu sử thường nhắc đến nơi ông hai nét đi cùng nhau: rất nghiêm với bản thân, nhưng rất dịu với người khác.
Ông khổ hạnh, đơn sơ, tiết chế, sống như người không muốn dành cho mình bất cứ sự mềm mại dư thừa nào.
Nhưng khi sửa lỗi, đồng hành, hay xử với anh em, ông lại nổi tiếng vì sự nhẹ nhàng, kín đáo và đầy nhẫn nại.
Điều này không phải chi tiết phụ.
Nó chạm vào cốt lõi của linh đạo Gioan.
Ông không dạy bỏ mình như một thứ bạo lực thiêng liêng.
Ông dạy từ bỏ như một con đường mở chỗ cho tình yêu.
Ông không nói về thập giá như một sở thích khổ hạnh bệnh hoạn.
Ông nói về thập giá như nơi con người được giải thoát khỏi cái tôi quá chật để có thể yêu Chúa và yêu người khác bằng một trái tim rộng hơn.
Vì thế, khi đọc các tác phẩm của ông, người ta không nên tưởng đang đọc một nhà lý thuyết về linh đạo.
Người ta đang đọc một tu sĩ mà cả nếp sống hằng ngày của ông, cách ăn, cách cầu nguyện, cách làm việc, cách giữ mình nhỏ lại, đều đã trở thành một chú giải sống động cho những trang ông viết.
Năm 1582, Têrêsa Giêsu qua đời.
Với cuộc cải tổ Cát Minh, đây không chỉ là mất đi một khuôn mặt lớn.
Đó là mất đi người có khả năng giữ cho một công trình đầy nhiệt huyết nhưng mong manh khỏi tan vào các căng thẳng nội bộ.
Khi Têrêsa còn sống, bà mang trong mình một thứ "quyền lực" đặc biệt: không chỉ là vai trò, mà còn là khí chất, tình bạn, và khả năng quy tụ.
Sau khi bà mất, Dòng Cát Minh đi chân trần bước vào một giai đoạn khác: cơ cấu dày hơn, luật lệ chặt hơn, tranh luận về hướng đi cũng bắt đầu sắc hơn.
Gioan ở giữa giai đoạn đó.
Ông không phải người đứng ngoài lề.
Ông được bầu vào những vị trí quan trọng, từng là cố vấn của Nicolas Doria và phải trở lại Segovia năm 1588 sau khi được bầu làm councillor.
Nhưng cũng chính ở đây, một dạng thập giá mới xuất hiện.
Toledo là thập giá của: nhà tù, đòn roi, đói rét.
Còn những năm cuối đời là thập giá của những điều âm thầm nhưng không kém phần đau đớn: đổi hướng trong nội bộ, mất chỗ đứng, bị nhìn với sự dè dặt, bị đẩy dần ra xa trung tâm quyết định.
Đó là loại đau đớn không để lại sẹo trên lưng, nhưng thường chạm rất sâu vào lòng người.
Nhất là với một người đã dâng cả đời cho cuộc cải tổ ấy.
Đến năm 1591, trong các cuộc họp của Dòng, Gioan bị loại khỏi hội đồng lãnh đạo và được điều đi khỏi Segovia.
Nhìn bằng mắt thường, đây có thể xem như một bước lùi buồn bã của một con người từng góp phần sáng lập và gầy dựng.
Nhưng nhìn bằng ánh sáng của chính những gì ông viết, đây gần như là chương cuối logic của cả một đời sống.
Ông đã viết về việc linh hồn phải được thanh luyện khỏi những bám víu sâu nhất.
Không chỉ bám vào tiền bạc hay vui thú.
Mà còn bám vào những điều rất đẹp: vai trò, uy tín, vị trí, cảm giác mình vẫn còn hữu ích, vẫn còn được cần đến.
Và bây giờ, chính ông phải đi qua bài học ấy.
Không bằng ngôn ngữ sách vở.
Bằng lịch sử.
Điều đáng kính nơi Gioan không chỉ là việc ông bị đối xử không công bằng.
Điều đáng kính là cách ông đón nhận điều đó.
Các nguồn lớn không cho thấy ông gom phe, oán trách, hay tìm cách kéo về cho mình một ảnh hưởng khác.
Ông chấp nhận nhỏ lại.
Chấp nhận rút vào phần đời ít ánh sáng hơn.
Chấp nhận để Thiên Chúa lấy đi ngay cả những gì dường như rất chính đáng.
Đó là chỗ nhiều người đọc Gioan nhưng chưa thấy hết sự thật của ông.
Ông không chỉ dạy người khác đi vào đêm tối.
Ông đã đi vào một đêm tối cuối cùng, trong đó Thiên Chúa không lấy khỏi ông những ơn an ủi, mà lấy đi cả chỗ đứng của ông trong chính ngôi nhà ông từng góp sức xây.
Cuối năm 1591, Gioan ngã bệnh nặng vì một chứng viêm loét ở chân, kèm sốt và nhiễm trùng.
Ông được chuyển tới Úbeda để chữa trị.
Nhưng chính nơi này lại trở thành trạm cuối của đời ông.
Các nguồn tiểu sử nhấn mạnh rằng bầu khí tại tu viện Úbeda ban đầu không dễ chịu cho ông.
Bề trên ở đó không có thiện cảm với Gioan; cộng đoàn lúc đầu đối xử với ông bằng một sự lạnh lùng khiến những ngày cuối đời của ông càng thêm nặng nề.
Nếu Toledo là bóng tối đến từ kẻ chống đối bên ngoài, thì Úbeda là bóng tối của một người đau đớn giữa chính anh em mình.
Thân xác ông ngày càng suy kiệt.
Vết thương ở chân càng lúc càng trầm trọng.
Việc chữa trị thời ấy thô sơ và đau đớn.
Mỗi ngày trôi qua là một bước gần hơn tới cái chết.
Và chính ở đây, điều ông đã viết về thập giá và tình yêu hiện ra rõ nhất.
Các chứng từ về những ngày cuối đời cho thấy ông đón nhận đau khổ với sự hiền lành đáng kinh ngạc, tha thứ cho những người làm khổ mình, và giữ được một bình an không phải do hoàn cảnh đem đến.
Ông từng ước ao được chịu đau khổ và bị khinh chê vì Chúa, và ở Úbeda, lời ấy không còn là một câu đạo đức; nó trở thành sự thật của thân xác và lịch sử.
Có những câu người ta chỉ có thể nói khi mọi sự còn tốt đẹp.
Cũng có những câu chỉ thật sự được tin khi người nói vẫn giữ lấy chúng trong đau đớn.
Gioan thuộc hạng thứ hai.
Gioan qua đời tại Úbeda rạng ngày 14 tháng 12 năm 1591. Năm đó, ông 49 tuổi.
Các nguồn kể rằng những giờ cuối của ông thấm đẫm bầu khí cầu nguyện của cộng đoàn và một sự bình an sâu lắng.
Ông không chết như một nhà hùng biện.
Không chết ở trung tâm của một chiến thắng.
Không chết trong tay những người đang tung hô mình.
Ông chết như một tu sĩ nhỏ bé, đau đớn, bị hao mòn, nhưng vẫn ở trong nhà Chúa.
Vẫn trong lời kinh của Hội Thánh.
Vẫn trong tình yêu mà ông đã theo đuổi suốt đời.
Ở đây, phần đời sau Toledo đạt đến ý nghĩa trọn vẹn của nó.
Thập giá không làm ông nao núng.
Không phải vì ông mạnh hơn người khác.
Mà vì ông đã yêu Chúa quá sâu để còn lấy sự dễ chịu làm điều kiện cho lòng trung thành.
Có lẽ đó là điều đẹp nhất nơi Gioan: ông không viết về sự hiệp nhất với Thiên Chúa như một trạng thái bay lên khỏi đời thực.
Ông sống nó trong chính thân phận mong manh nhất của con người, khi bị hiểu lầm, khi mất chỗ đứng, khi đau thể xác, khi đi vào cái chết.
Nếu chỉ đọc Lên Núi Cát Minh hay Đêm Tối Linh Hồn, người ta có thể nghĩ Gioan là một nhà thần bí sâu thẳm nhưng khó gần.
Nhưng nếu đặt các tác phẩm ấy bên cạnh nửa đời sau Toledo, một điều khác sẽ hiện ra: toàn bộ cuộc đời ông là lời chứng thực cho những gì ông đã viết.
Ông viết về tách lìa; rồi chính ông bị tách khỏi an ủi, vai trò, danh giá, và cả những chỗ dựa chính đáng.
Ông viết về đêm tối; rồi chính ông bước qua nhiều đêm tối: Toledo, những xung đột nội bộ, Úbeda.
Ông viết về hiệp nhất trong tình yêu; rồi chính ông chết trong bình an của một người không còn chống cự với bàn tay thanh luyện của Thiên Chúa.
Bởi vậy, phần đời sau Toledo không chỉ là phần kết tiểu sử của Gioan Thánh Giá.
Đó là phần chú giải đẹp nhất cho toàn bộ tác phẩm của ông.
Muốn biết Gioan có thật sự tin điều ông viết không, hãy nhìn ông sau Toledo.
Hãy nhìn cách ông dạy, phục vụ, bị gạt ra rìa, chịu đau, và chết.
Ở đó, không còn khoảng cách giữa ngôn ngữ và đời sống.
Không còn khoảng cách giữa thần học và máu thịt.
Không còn khoảng cách giữa cuốn sách và cây thập giá.
Và có lẽ chính vì thế mà Gioan vẫn còn đứng vững trong lòng Hội Thánh cho đến hôm nay:
không chỉ như một nhà văn của đêm tối,
mà như một con người đã vác thập giá cùng Chúa Giêsu,
vác tới cùng,
vác tới chết,
mà không lùi lại một bước nào khỏi tình yêu.
(Còn tiếp...)
- John Phạm-
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét