Tập 1: Tôma Aquinô - bỏ lâu đài, chọn dép rách.

 Tập 1: Tôma Aquinô - bỏ lâu đài, chọn dép rách.

(Series viết về Toma Aquino · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 5)

Có một kiểu áp lực mà không cần ai nói ra thành lời.

Nó nằm trong cách bố mẹ nhìn bạn qua thành tích học tập. Trong cái gật đầu của họ hàng mỗi khi nhắc đến tên bạn. Trong cái "con nhà đó mà", câu khen nghe như lời buộc chặt. Bạn chưa làm gì cả, nhưng kỳ vọng đã được đặt xuống như một bộ quần áo may sẵn, và người ta chờ bạn mặc vào.

Bạn biết cảm giác đó không?

Tôma biết. Từ khi còn chưa đủ tuổi để hiểu nó là gì.

Hãy tưởng tượng bạn sinh ra trong một gia đình có sẵn tất cả.

Không phải "khá giả" kiểu có xe hơi và căn hộ chung cư. Mà là lâu đài, dinh thự. Đất đai. Người hầu. Cái họ tộc mà khi bạn bước vào phòng, người khác đứng dậy.

Bố bạn là bá tước. Anh trai bạn là tướng quân. Và từ khi bạn còn nhỏ, gia đình đã nhìn vào bạn, đứa út thông minh nhất, rồi phác ra một con đường: con sẽ trở thành tu viện trưởng Monte Cassino. Không phải vì đạo đức. Mà vì chức đó vừa có quyền lực, vừa giàu có, vừa danh giá. Đúng với tầm của dòng họ.

Đó là kế hoạch. Rõ ràng. Hợp lý. Không ai hỏi ý bạn.

Năm 1225, Tôma d'Aquino chào đời ở lâu đài Roccasecca, miền nam nước Ý. Con trai út của bá tước Landulf và nữ bá tước Theodora. Lâu đài nhà ngài không phải loại lâu đài du lịch chụp ảnh đẹp đẽ, đó là trung tâm quyền lực của cả một vùng đất. Người hầu, kỵ binh, địa chủ, thương nhân, tất cả đi qua cánh cổng đó và cúi đầu.

Trong ngôi nhà đó, từ rất sớm, người ta đã nhìn vào Tôma theo một cách đặc biệt.

Không phải vì ngài dễ thương. Mà vì ngài đặt câu hỏi lạ.

Những đứa trẻ khác hỏi "cái này là gì". Tôma hỏi "tại sao lại như vậy". Những đứa trẻ khác học thuộc. Tôma học xong rồi ngồi im, nhìn ra cửa sổ, như đang tiếp tục một cuộc trò chuyện bên trong đầu mà người khác không nghe thấy. Các thầy dạy ngài thấy khó chịu vì cái kiểu im lặng đó, không phải im lặng của đứa trẻ không hiểu bài. Mà là im lặng của người đang nghĩ tiếp.

Năm lên năm tuổi, gia đình gửi ngài đến Đan viện Monte Cassino, một trong những đan viện lâu đời và quyền lực nhất châu Âu, được thành lập từ thế kỷ thứ 6 bởi Thánh Bênêđictô. Không phải để tu. Mà để học. Và quan trọng hơn: để chuẩn bị cho cái ngày ngài kế thừa chức tu viện trưởng nơi đó, một chức vụ vừa có quyền thế chính trị, vừa kiểm soát đất đai rộng lớn, vừa được cả vùng nghiêng mình kính trọng.

Cậu bé học rất nhanh. Quá nhanh. Đến mức các thầy ở Monte Cassino dần... không còn gì để dạy

Và một câu hỏi cứ vang vang trong đầu cậu bé suốt những năm ở đó, câu hỏi mà ngài hỏi một vị thầy, rồi hỏi vị thầy khác, rồi hỏi tất cả mọi người, nhưng chưa ai trả lời thỏa đáng:

"Thiên Chúa là gì?"

Không phải hỏi cho có. Cậu bé thực sự muốn biết. Không phải câu trả lời kiểu đọc cho thuộc. Mà câu trả lời kiểu hiểu thật sự, từ bên trong.

Năm 1239, khi Tôma 14 tuổi, chiến tranh giữa Hoàng đế Frederick II và Giáo hoàng nổ ra. Monte Cassino bị kéo vào vòng xoáy chính trị, các tu sĩ bị trục xuất. Gia đình chuyển ngài đến Đại học Naples, trường đại học do chính Frederick II thành lập, mới nhất, táo bạo nhất vùng lúc đó.

Naples năm 1239 là một nơi kỳ lạ theo cái nghĩa rất đẹp.

Trong khi các đại học khác ở châu Âu vẫn dạy học theo truyền thống Kitô giáo cổ điển, Naples là một trong những nơi đầu tiên công khai giảng dạy triết học Aristotle, triết gia Hy Lạp cổ đại mà Giáo hội thời đó nhìn với ánh mắt vừa tò mò vừa lo ngại. Aristotle viết về logic, về vật lý, về tâm lý, về đạo đức, một hệ thống tư duy khổng lồ, hoàn toàn dựa trên lý trí, không cần mặc khải thần linh.

Tôma đọc Aristotle. Và ngài không hoảng sợ. Ngài bị cuốn vào.

Nhưng điều thay đổi Tômi ở Naples không chỉ là Aristotle. Điều thay đổi chàng trai ấy là những người ngài gặp trên đường phố Naples mỗi buổi sáng.

Họ là các tu sĩ Dòng Đa Minh.

Mới thành lập được khoảng 30 năm. Không lâu đài. Không đất đai. Không chức tước. Họ sống bằng khất thực, đúng nghĩa đi xin ăn từng ngày. Họ đi bộ từ thành phố này sang thành phố khác. Họ ngủ ở những chỗ đơn sơ nhất. Quần áo họ chỉ có một bộ: áo dòng trắng, áo choàng đen.

Nhưng họ có một thứ không ai mua được.

Khi một tu sĩ Đa Minh đứng lên tranh luận thần học ở quảng trường, ông ta không dùng quyền lực. Không dùng chức vụ. Không dùng áp lực. Ông ta chỉ dùng lập luận. Từng bước. Từng câu. Rõ ràng đến mức người nghe không thể bác bỏ, không phải vì sợ, mà vì thật sự không tìm được chỗ nào sai.

Tôma đứng trong đám đông, nhìn họ.

Và chàng trai ấy nhận ra: đây là câu trả lời cho một câu hỏi lớn hơn mà ngài chưa biết cách đặt thành lời: Mình muốn dành cả đời để làm gì?

Không phải quản đất đai. Không phải giữ chức. Không phải làm người khác cúi đầu.

Mà là đi theo chân lý đến tận cùng. Dù nó dẫn đến đâu.

Năm 1244, ở tuổi 19, Tôma xin gia nhập Dòng Đa Minh.

Bỏ lâu đài.

Bỏ chức tu viện trưởng Monte Cassino.

Bỏ tất cả những gì gia đình đã dọn sẵn trong suốt 19 năm.

Để mặc áo dòng trắng đen, đi đôi dép mòn vẹt, và bắt đầu lại từ đầu như một người bình thường.

Nhìn từ bên ngoài, quyết định đó trông như một sự bạc bẽo khó hiểu. Một đứa con được đầu tư mọi thứ, trường tốt nhất, thầy giỏi nhất, tương lai sáng nhất, rồi một ngày quay sang và nói: "Con không đi theo hướng đó nữa."

Nhưng đó không phải sự bạc bẽo. Đó là khoảnh khắc mà một người nhìn thấy rõ, lần đầu tiên và rõ ràng đến không thể phủ nhận, mình thực sự là ai và mình thực sự muốn gì.

Không phải ai cũng có khoảnh khắc đó. Và không phải ai có khoảnh khắc đó cũng dám đi theo nó.

Tôma dám.

Khi tin này về đến lâu đài Roccasecca, nữ bá tước Theodora, người mẹ, không khóc.

Bà ...nổi giận.

Không phải cơn giận xúc cảm nhất thời. Mà là cơn giận lạnh, có tính toán, của người đã quen điều hành cả một vùng đất và biết rằng bà có đủ quyền lực để thay đổi bất cứ tình huống nào.

Bà lập tức lên đường đến Naples.

Nhưng các tu sĩ Đa Minh biết trước. Để tránh xung đột, họ nhanh chóng đưa Tôma rời Naples ngay trong đêm, lên đường đến Rome, rồi từ Rome sẽ đi tiếp đến Paris.

Bà Theodora đến Naples và không thấy con đâu.

Nhưng bà chưa dừng lại. Bà chưa bao giờ dừng lại chỉ vì thua một lần.

Bà viết thư cho hai người con trai lớn, Landulf và Rinaldo, lúc đó đang là sĩ quan trong quân đội của Hoàng đế Frederick II đóng quân ở miền trung nước Ý. Nội dung thư ngắn gọn:

Hãy đón em về.

Hai người anh lên ngựa. Họ biết hành trình của đoàn tu sĩ. Họ đuổi theo. Và ở một đoạn đường vắng gần Aquapendente, vùng đất giáp ranh giữa Lazio và Umbria, họ chặn đầu đoàn, lôi Tôma ra khỏi hàng người.

Tôma không kháng cự. Không la hét. Không van xin.

Ngài nhìn hai anh. Rồi đi theo họ về.

Lần này họ không đưa cậu ấy về Roccasecca, mà về lâu đài Monte San Giovanni Campano, một pháo đài kiên cố hơn của gia đình, nằm trên đỉnh đồi, không dễ trốn thoát. Cánh cổng đóng lại sau lưng ngài.

Và gia đình nghĩ: chỉ cần thời gian. Cậu ta còn trẻ. Cậu ta sẽ nguội lại.

Họ không biết rằng họ vừa nhốt vào trong tháp một người mà không có gì, không có thời gian, không có áp lực, không có quyền lực, có thể thay đổi được.

Suốt hơn một năm, gia đình Tôma thay nhau vào thuyết phục. Mẹ vào năn nỉ. Các chị vào khóc. Người thân vào phân tích thiệt hơn. Linh mục vào khuyên nhủ. Không thiếu một ai. Không thiếu một lý do.

Tôma lắng nghe tất cả. Lịch sự. Nhẹ nhàng.

Và ... không thay đổi.

Tôma dùng thời gian bị giam để làm một việc rất đơn giản: đọc sách và cầu nguyện. Trong căn phòng trên tháp cao, ngài học thuộc gần như toàn bộ Kinh Thánh. Ngài đọc lại Sentences của Petrus Lombardus, giáo trình thần học nền tảng của thời đó. Ngài ghi chú. Ngài suy nghĩ. Ngài tiếp tục cuộc trò chuyện bên trong đầu mà ngài đã mang theo từ Monte Cassino.

Tôma không oán hận. Không trốn thoát. Không mặc cả.

Chỉ chờ. Và tiếp tục.

Gia đình Tôma không phải người xấu. Điều đó cần được nói rõ.

Bà Theodora yêu con. Bà muốn điều tốt nhất cho Tôma, theo cách bà hiểu "tốt nhất" là gì. Trong thế giới của bà, an toàn, quyền lực và danh dự là những thứ có thật và quan trọng. Và bà đã dành cả đời để xây dựng những thứ đó cho gia đình.

Nhưng Tôma đang nhìn thấy một thứ khác. Một thứ mà cậu ấy không thể giải thích đủ để bà hiểu, không phải vì cậu không đủ lời, mà vì hai người đang đứng trên hai nền tảng khác nhau hoàn toàn về câu hỏi cơ bản nhất: cuộc đời đáng sống là cuộc đời như thế nào?

Đó không phải bi kịch của riêng Tôma.

Bạn cũng biết cảm giác đó.

Rồi, một đêm trong hơn một năm bị giam đó, cánh cửa phòng cậu mở ra.

Người bước vào không phải mẹ ngài. Không phải anh ngài. Không phải ai trong gia đình.

Đó là một người phụ nữ. Gia đình đã tìm đến một cách khác, cách cuối cùng còn lại khi tất cả những lý lẽ đều đã thất bại.

(Còn tiếp...)

- John Phạm-

Tài liệu tham khảo:

Thánh Tôma Aquinô, Tiểu sử, VietCatholic, 2021

Cuộc đời của Tôma, thoisuthanhoc.net

, 2024

Di sản của Thánh Tôma Aquinô 750 năm sau khi qua đời, hdgmvietnam.com

, 2024

Thánh Tôma Aquinô: Con người và Tác phẩm, daminhvn.net

Thomas Aquinas, Wikipedia (EN), 2024

G.K. Chesterton, Saint Thomas Aquinas: The Dumb Ox, 1933

Jean-Pierre Torrell, Saint Thomas Aquinas: The Person and His Work, 1996