Thánh Teresa thành Ávila - Tập 4: Lặng đủ... và chờ!

 Tập 4: Lặng đủ... và chờ!

(Series viết về Teresa thành Ávila · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 31)

Có những thay đổi lớn nhất trong đời người mà không ai nhìn thấy.

Không có nhạc nền. Không có ai chứng kiến. Không có khoảnh khắc mà người xung quanh dừng lại và nói: à, bạn đã khác rồi.

Hôm qua bà quỳ ở hành lang và khóc trước một bức tượng.

Hôm nay bà dậy sớm, đi ăn sáng cùng 179 người khác, và cuộc sống Encarnación tiếp tục như không có gì xảy ra.

Không ai biết gì.

Những tháng sau buổi chiều Mùa Chay năm 1554, Têrêsa không được thị kiến ngay. Không có tiếng sáng từ trời cao. Không có dấu hiệu rõ ràng nào khẳng định: đúng rồi, bạn đang đi đúng đường.

Chỉ có một thứ thay đổi, rất nhỏ, rất khó đặt tên.

Cách bà cầu nguyện.

Không phải hình thức. Bà vẫn đọc kinh đúng giờ, vẫn tham dự các giờ phụng vụ, vẫn làm những điều một nữ tu Encarnación phải làm. Nhưng khi bà ngồi một mình trong khoảng cầu nguyện riêng, có gì đó đã dịch chuyển, như người cầm bút lần đầu tiên không phải để viết đẹp, mà để ra được một con chữ.

Từ trước, bà cầu nguyện để ĐẠT điều gì đó. Một trạng thái. Một cảm giác thiêng liêng. Một bằng chứng rằng mình đang làm đúng.

Từ sau buổi chiều đó, bà cầu nguyện ĐỂ ở đó.

Hai chữ nghe gần giống nhau. Cách nhau một trời.

Cuốn sách người chú Pedro đưa cho bà từ trước khi vào tu viện, Tercer Abecedario Espiritual của Osuna, bà đã đọc từ những năm nằm bệnh. Bà đã biết recogimiento (sự tĩnh lặng nội tâm) là gì về mặt lý thuyết: ngưng nói, gạt bỏ hình ảnh và ngôn từ, rút về bên trong, chờ.

Nhưng biết thì khác với hiểu. Và hiểu thì khác với sống.

Trong nhiều năm, bà thực hành recogimiento như thực hành một bài tập, đúng tư thế, đúng thời gian, đúng ý định. Rồi cầu nguyện xong, đứng dậy, ra phòng tiếp khách, ngồi nói chuyện, và khoảng yên tĩnh vừa rồi tan biến như khói.

Sau buổi chiều trước bức tượng, bà bắt đầu hiểu một điều Osuna viết nhưng không giải thích được hết: recogimiento không phải kỹ thuật để tạo ra trải nghiệm thiêng liêng. Nó là cách để bạn thật sự có mặt, không che chắn, không điều chỉnh, không cầm trước trong lòng một danh sách những thứ muốn xin.

Bà dùng một hình ảnh rất lạ để mô tả sự khác nhau đó, hình ảnh của người làm vườn tưới nước. Những năm trước, bà múc nước từ giếng bằng tay: vất vả, đầy nỗ lực, và kết quả hoàn toàn phụ thuộc vào sức của người múc. Nếu mệt thì vườn khô. Nếu bệnh thì vườn chết. Mọi thứ trông chờ vào một người đang cạn kiệt dần.

Sau 1554, bà bắt đầu hiểu rằng có những ngưỡng cửa không tự mở được từ phía mình. Bạn chỉ có thể đứng đó, trung tín, và để nước đến từ nơi khác.

Điều đó nghe có vẻ thụ động. Nhưng thật ra nó đòi hỏi một loại dũng cảm khác hẳn, dũng cảm của người sẵn sàng không kiểm soát kết quả. Không biết hôm nay vườn sẽ được tưới hay không. Không biết mình sẽ cảm thấy gì sau khi cầu nguyện xong. Và vẫn ngồi xuống, vẫn ngưng nói, vẫn chờ.

Đó là cái bà đang tập. Không phải trong sách. Trong phòng cầu nguyện của mình, ngày này qua ngày khác, không có ai chứng kiến, không có ai chấm điểm.

Khoảng năm 1557, ba năm sau buổi chiều ở hành lang, những locuciones bắt đầu trỗi dậy.

Locuciones được hiểu là những "lời nói" đến trong cầu nguyện. Không phải tiếng vọng của suy nghĩ mình. Không phải tưởng tượng có hình có dạng. Têrêsa mô tả chúng theo cách rất cụ thể và rất khó bác bỏ: bà nghe rõ hơn cả tiếng người đứng cạnh, nhưng không phải bằng tai. Không định vị được từ đâu đến. Không mời được, không đuổi được. Chúng đến khi chúng muốn đến.

Và chúng để lại một thứ mà ý nghĩ bình thường không để lại: một độ chắc chắn không giải thích được bằng lập luận. Như thể lời đó không chỉ truyền thông tin, mà mang theo cả sức mạnh để thay đổi người nghe, ngay lập tức, ngay tại chỗ. Bà viết rằng có những lời chỉ một câu mà làm bà bình an hơn bất kỳ lập luận nào bà tự đưa ra cho mình suốt nhiều năm.

Phản xạ đầu tiên của Têrêsa không phải vui mừng.

Là sợ.

Cái này từ đâu đến?

Để hiểu tại sao bà sợ theo nghĩa cụ thể, không phải sợ trừu tượng, mà sợ theo nghĩa có hậu quả thật, cần thấy cái bầu khí Tây Ban Nha thế kỷ XVI mà bà đang thở hằng ngày.

Cả Giáo hội lúc đó đang chia rẽ, bị xé toạc vì một câu hỏi tưởng chừng đơn thuần thần học: cầu nguyện đúng cách là gì?

Lối thứ nhất, devotion, đạo đức hình thức, an toàn và kiểm soát được. Tham dự nghi lễ, đọc kinh đúng giờ, làm các việc bác ái. Quan sát được. Chứng minh được. Không ai có thể lấy nó chống lại bạn vì nó diễn ra trước mặt mọi người.

Lối thứ hai, oración mental, cầu nguyện nội tâm, không nghi lễ, không chứng nhân, không ngôn từ bắt buộc. Linh hồn đứng trước Thiên Chúa trong thinh lặng. Không có ai đứng giữa. Không có ai kiểm soát được điều gì xảy ra ở trong đó.

Nghe thì lối thứ hai có vẻ hiền. Nhưng nó chứa một vấn đề chính trị rất thật lúc ấy: một khi bạn nói đời sống thiêng liêng là chuyện diễn ra bên trong, không cần trung gian, thì vai trò của Giáo hội, của linh mục, của bí tích, bắt đầu lung lay.

Đầu thế kỷ XVI, một nhóm gọi là alumbrados, "những người được soi sáng", đã đẩy lối cầu nguyện nội tâm đó đến tận cùng: con người có thể gặp Thiên Chúa trực tiếp, không cần trung gian. Không cần linh mục. Không cần bí tích. Không cần Giáo hội. Năm 1525, Tòa Dị Giáo kết án họ và liệt kê 48 lệ thuyết lạc giáo.

Từ đó, recogimiento của Osuna, cái lối cầu nguyện thinh lặng Têrêsa đang thực hành, nằm nguy hiểm gần ranh giới đó. Không phải alumbrados. Nhưng đủ giống để không ai hoàn toàn thoải mái.

Năm 1559, chỉ hai năm sau khi các locuciones bắt đầu xuất hiện với bà, Tòa Dị Giáo công bố danh sách sách bị cấm. Nhiều cuốn sách thiêng liêng bằng tiếng Tây Ban Nha bị thu hồi. Tu viện bị lục soát. Ai đọc chúng phải giải thích mình đọc để làm gì.

Têrêsa đang thực hành cầu nguyện nội tâm. Trong phòng của mình. Một mình. Và bây giờ bắt đầu nghe tiếng nói bên trong, thứ mà không ai nhìn thấy, không ai kiểm soát được, và không có ngôn ngữ chính thức nào của Giáo hội lúc đó đủ để mô tả mà không khiến người ta nghi ngờ.

Bà không tin mình dễ dàng

Điều làm Têrêsa khác với hình dung phổ biến về nhà thần bí: bà không hề mê trải nghiệm lạ.

Bà sợ chúng.

Bà chạy đến các cha linh hướng, kể lại từng chi tiết, yêu cầu họ phân tích và tìm lỗi. Như thể bà đang thuê người luật sư giỏi nhất để bào chữa chống lại chính mình, và hy vọng họ thắng.

Các linh hướng chia rẽ. Người nói đây là ân sủng. Người nói đây là ma quỷ. Một vị yêu cầu bà mỗi khi nghe tiếng nói, hãy xua đuổi, hãy khinh chê, hãy cư xử như thể đang bị tấn công. Bà làm theo. Tiếng nói tiếp tục.

Têrêsa không phản kháng. Bà vâng phục từng mệnh lệnh. Và chính trong sự vâng phục đó, bà quan sát, so sánh, thử nghiệm, ghi nhớ, với sự chính xác của người đang làm khoa học với đời sống nội tâm của chính mình.

Dần dần, bà rút ra được cách phân định.

Không phải công thức đơn giản. Nhưng có thể nói gọn lại: lời thật là lời có quyền năng nội tại, nó không chỉ truyền thông tin mà tạo ra hiệu quả ngay tại chỗ, theo cách mà lập luận của bản thân không làm được. Nó không tan biến như tưởng tượng; nó ở lại trong ký ức rất lâu, với một độ rõ bất thường. Và hoa trái của nó không phải tự cao hay kích động, mà là khiêm nhường hơn, yêu mến hơn, quyết tâm hơn.

Ba dấu hiệu đó, bà không học từ sách. Bà rút ra từ nhiều năm tự thử nghiệm với chính mình, trong một tu viện đông đúc, dưới ánh mắt của các linh hướng đang nghi ngờ, trong bầu khí của Tòa Dị Giáo đang theo dõi.

Và bà hiểu thêm một điều nữa: bộ lọc nội tâm thôi chưa đủ. Ngay cả người rất thành thật với mình vẫn có thể lầm. Người đang khao khát Thiên Chúa rất dễ vô tình nghe điều mình muốn nghe. Vì vậy mọi thứ phải đi qua một bộ lọc thứ hai, đó là Giáo hội. Không phải "tôi cảm thấy vậy là đủ," mà "điều này có đứng vững trước thử thách không?"

Đó là cách bà xây dựng một ngôn ngữ để mô tả chính xác những gì đang xảy ra bên trong mình, không quá nhiều, không quá ít, đủ để người có thẩm quyền hiểu, và đủ để không ai dùng nó chống lại bà.

Và bà trình bày những điều đó với cha linh hướng. Ngài ra lệnh: viết lại toàn bộ hành trình thiêng liêng, thật chi tiết, không che giấu. Để người có thẩm quyền phán đoán những gì đang xảy ra với bà.

Mệnh lệnh, không phải đề nghị.

Têrêsa biết rằng một văn bản mô tả chi tiết đời sống cầu nguyện nội tâm của một phụ nữ, trong Tây Ban Nha lúc đó, giữa lúc Tòa Dị Giáo đang thu hồi sách và lục soát tu viện, có thể trở thành bằng chứng theo hai hướng: bằng chứng cho sự thánh thiện, hoặc bằng chứng cho bản cáo trạng.

Bà cầm bút.

Không phải vì bà không sợ. Mà vì bà nhận ra rằng sự an toàn của việc im lặng đắt hơn giá phải trả của việc nói thật. Và bà đã im lặng đủ lâu rồi, hai mươi năm trước bức tượng là hai mươi năm của sự im lặng theo kiểu khác, im lặng của người đứng trước cánh cửa mà không dám gõ.

Bà gõ.

Bản thảo đó, Libro de la Vida, được viết bằng tay người phụ nữ bốn mươi mấy tuổi, trong phòng nhỏ của một tu viện đông đúc, mỗi trang vừa là lời cầu nguyện vừa là bản tự biện hộ. Bà không biết ai sẽ đọc nó. Không biết nó sẽ được dùng để làm gì.

Bà chỉ biết vâng phục. Và mình phải viết, viết, và viết...

(Còn tiếp...)

- John Phạm-