Thánh Teresa thành Ávila - Tập 7: Nhà ... bao việc!

 Tập 7: Nhà ... bao việc!

(Series viết về Teresa thành Ávila · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 31)

Teresa không thích đi đường...

Trong Libro de las Fundaciones, cuốn sách bà viết để ghi lại từng chuyến đi, từng đan viện được lập, Têrêsa không mở đầu bằng những lời hùng tráng. Bà nói thật: không thích xe ngựa, dễ say, hay đau đầu, người thường xuyên sốt. Và không ít lần trên những con đường đất của Tây Ban Nha, giữa bụi mù hay mưa lạnh, bà nghĩ: "Lần này có lẽ mình không về được."

Nhưng từ 1567 đến 1582, bà vẫn lên xe.

Mười lăm năm. Mười bảy đan viện nữ Cát Minh Chân Trần, trải từ Castile đến Andalusia. Thêm những đan viện nam ra đời song song, với sự đồng hành của Gioan Thánh Giá. Tất cả với một thân xác vốn đã không khỏe, và ngày càng yếu hơn theo từng chuyến đi.

Câu hỏi không phải là bà làm được không. Câu hỏi là: điều gì đủ mạnh để một người phụ nữ già yếu có nghị lực làm được như thế?

Muốn hiểu vì sao Têrêsa ra đi, cần biết bà bắt đầu từ điều gì.

Không phải hoài bão. Không phải tham vọng để lại tên tuổi. Không phải một chiến lược được soạn thảo cẩn thận trong phòng yên tĩnh.

Bà bắt đầu từ một nỗi đau đáu.

Khoảng 1560, khi còn ở Encarnación, bà nghe người ta kể về làn sóng Cải Cách lan ra nước Pháp, nhà thờ bị đốt, tu sĩ bỏ đi, hàng triệu người bị cắt khỏi bí tích. Bà ngồi với mấy chị em và khóc. Không phải khóc theo lối sùng đạo bề ngoài, mà là khóc của người cảm thấy có gì đó đang vỡ ra ở nơi nào đó xa, và mình hoàn toàn bất lực.

Và rồi, trong cầu nguyện, câu trả lời đến, không phải như một kế hoạch lớn, mà như một điều giản dị đến mức bà gần bỏ qua:

Nếu không ra ngoài được, thì ở trong mà chiến đấu. Nếu không giảng được, thì cầu nguyện cho những người đang giảng. Nếu không đến được những vùng đất đang mất đức tin, thì xây những nơi mà đức tin được giữ sống, sâu, thật, không thỏa hiệp, để từ đó người ta ra đi.

Bà viết trong Camino de Perfección (Đường Hoàn Thiện), cuốn sách bà soạn ngay sau khi lập đan viện Thánh Giuse: "Chúng ta không thể chiến đấu ngoài trận địa. Nhưng chúng ta phục vụ Ngài ở đây, và điều đó không nhỏ."

Đó là nền tảng của tất cả. Mỗi đan viện Chân Trần, trong mắt Têrêsa, là một tiền đồn cầu nguyện, không phải nơi lẩn trốn khỏi thế gian, mà là nơi cắm sâu vào thế giới bằng lời nguyện, để những người đang đi ra ngoài không đi một mình.

Khi hiểu điều đó, mỗi chuyến xe ngựa không còn là gánh nặng. Nó là phần việc của bà trong một điều lớn hơn bà rất nhiều.

Têrêsa không đi vào một khoảng trống. Bà đi vào đúng chỗ đang rỗng nhất.

Tây Ban Nha thế kỷ XVI có một nghịch lý: Giáo hội hiện diện khắp nơi, nhưng đời sống đan tu đang rỗng ruột từ bên trong. Hầu hết đan viện nữ lớn, kể cả Encarnación, nơi bà đã sống gần hai mươi năm, không còn vận hành như cộng đoàn đan tu nữa. Chúng vận hành như cộng đồng quý tộc dưới lớp áo dòng: gia đình gửi con gái vào kèm tiền dote và người hầu riêng, nữ tu tiếp khách thoải mái, duy trì mạng lưới xã hội, sống gần giống người thế gian hơn là người đã chọn Chúa làm điều duy nhất.

Không phải ai cũng xấu. Chỉ là, hệ thống đã bình thường hóa điều không bình thường.

Và người ta biết. Các linh mục biết. Giám mục biết. Những người trẻ khao khát đời sống cầu nguyện thật biết, nhưng không tìm được nơi thích hợp để vào.

Khi đan viện Thánh Giuse được lập năm 1562, không dote, không phân biệt giàu nghèo, không người hầu riêng, mọi người tự làm mọi việc, số chị em giới hạn khoảng mười ba, nội vi được giữ nghiêm, cộng đoàn nhỏ đó làm một việc không ai lên kế hoạch: nó chứng minh rằng đời tu như Tin Mừng vẫn có thể sống được.

Tin về đan viện Thánh Giuse lan ra. Và thư xin lập đan viện bắt đầu đến.

Không phải vì bà nổi tiếng. Mà vì có những người, một giám mục mệt mỏi với cảnh tượng các nữ tu tụ tập hội hè, một bà góa quý tộc ở cuối đời muốn để lại điều gì thật hơn di sản, một linh mục trẻ muốn có nơi cầu nguyện không vướng quan hệ chính trị, nhìn vào đan viện Thánh Giuse và nhận ra: đây là thứ tôi đang tìm, dù tôi chưa có tên gọi cho nó.

Nhu cầu có trước. Têrêsa tạo ra kênh để nó chảy.

Nhưng mở kênh không có nghĩa là nước chảy êm.

Chuyến đi đầu tiên ra khỏi Ávila, Medina del Campo, đêm 14 rạng 15 tháng 8 năm 1567, đêm trước lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, là bức tranh đủ màu cho tất cả những gì sẽ xảy ra trong mười lăm năm tiếp theo.

Medina del Campo lúc đó là thủ đô không chính thức của nền tài chính Castile: trung tâm hội chợ quốc tế hai lần một năm, nơi thương gia từ Genoa, Antwerp, Lisbon tụ về để xử lý những khoản nợ và tín dụng lớn nhất châu Âu. Giữa cái đô thị ồn ào và tiền bạc đó, Têrêsa được mời đến lập một đan viện chiêm niệm nghèo.

Bà đến ban đêm, nhóm nhỏ, đồ đạc tối thiểu, theo đúng cách bà luôn làm để tránh sự chú ý. Và căn nhà họ được cho mượn, khi đẩy cửa vào, hóa ra là một đống đổ nát. Tường bong. Mái dột. Không đủ cửa sổ, không đủ ổ khóa. Người thợ họ thuê để dọn biến mất. Vật liệu đặt mua chưa đến.

Nhưng đêm đó đã được hứa sẽ có thánh lễ.

Họ dọn suốt đêm. Tay bưng, tay quét, tay treo một tấm vải làm cửa, đặt bàn thờ tạm bằng vài tấm ván. Khi ánh sáng đầu tiên của sáng sớm lọt vào, thánh lễ bắt đầu, trong một ngôi nhà vừa được dọn xong nằm sát một trại súc vật, với đủ loại âm thanh của buổi sáng sớm bên ngoài cửa.

Các nữ đan tu ngồi trên nền đất ẩm, nhìn nhau, cố không cười.

Têrêsa viết: "Tôi thấy vui mừng lạ thường. Tôi không biết tại sao, vì rõ ràng đây không phải cách khởi đầu đẹp."

Đó là điều bà học được, và mang theo suốt mười lăm năm: không cần đủ điều kiện để bắt đầu. Chỉ cần đủ để bắt đầu. Đan viện Thánh Giuse cũng bắt đầu trong một ngôi nhà nhỏ không ai để ý, và nó sống được.

Nếu Medina dạy bà bài học về thiếu thốn, Pastrana dạy bà bài học nguy hiểm hơn nhiều: sự bảo trợ của người quyền thế.

Ruy Gómez de Silva và Ana de Mendoza, Công tước và Công tước phu nhân xứ Pastrana, là cặp đôi quyền lực bậc nhất Tây Ban Nha thời đó. Ông là cận thần thân tín nhất của vua Felipe II. Khi họ mời Têrêsa đến lập đan viện trong lãnh địa của họ, đó là lời mời mà về mặt lý trí, không ai có thể từ chối.

Têrêsa đến.

Và gần như ngay lập tức, bà nhìn thấy điều mình sợ: Công tước phu nhân Ana de Mendoza không muốn một đan viện đan tu, bà muốn một vật trang trí thiêng liêng cho dinh thự của mình. Bà muốn ra vào khu nội vi lúc nào tùy thích. Bà muốn mang khách đến thăm "các sơ thánh thiện." Bà muốn đời sống kỷ luật của đan viện uốn theo lịch tiếp tân của gia tộc bà.

Têrêsa giải thích, kiên nhẫn, trong thư, trực tiếp: khi đã dâng tặng cho Thiên Chúa, người tặng không còn quyền sở hữu nữa. Khu nội vi không phải bức tường kiêu ngạo, đó là điều kiện để một cộng đoàn chiêm niệm có thể tồn tại.

Ana de Mendoza không nhượng bộ. Và sau khi chồng bà qua đời năm 1573, mọi thứ vỡ vụn hoàn toàn: bà Công tước phu nhân góa bụa tự ý dọn vào ở ngay trong đan viện, đòi các nữ đan tu hầu hạ bà như người hầu trong dinh thự.

Đó là giọt nước tràn ly.

Têrêsa làm điều không ai mong đợi: rút toàn bộ cộng đoàn ra khỏi Pastrana. Đưa các chị em về Segovia, lập đan viện mới từ đầu.

Mất đi sự bảo trợ của người quyền lực nhất Tây Ban Nha không phải chuyện nhỏ. Nhưng trong mắt Têrêsa, phép tính rất rõ: một đan viện mà các chị em phục vụ tính khí thất thường của người đỡ đầu, sống trong sợ hãi và phụ thuộc, không thể cầu nguyện sâu được, thì không còn là đan viện nữa. Nó là cái bẫy đẹp. Và bà chọn ra đi.

Đến 1575, Têrêsa đã có hơn chục đan viện. Tưởng như bà đã biết tất cả các loại khó khăn có thể xảy ra.

Nhưng Seville dạy bà bài học cuối cùng và đau nhất: khó khăn từ bên trong mạng lưới mình đã xây còn đau hơn khó khăn từ bên ngoài.

Cha Jerónimo Gracián, người bà tin tưởng và yêu mến, thuyết phục bà lập đan viện ở Seville, vùng Andalusia. Vấn đề: Bề Trên Cả dòng chỉ cho phép bà lập trong Castile. Bà vẫn đi, vì bà tin Gracián.

Kết quả: Bề Trên Cả Rubeo de Ravenna nổi giận, coi đây là hành động bất tuân. Quan hệ giữa hai người, vốn là nền tảng pháp lý cho toàn bộ công trình cải tổ, rạn nứt nghiêm trọng. Và ở chính Seville, chính quyền giáo hội địa phương thờ ơ, tài chính cạn kiệt, nội bộ đan viện mới bắt đầu có xung đột.

Trong thư viết về giai đoạn đó, Têrêsa để lộ điều hiếm khi bà nói thẳng: "Đây là nơi tôi chịu khổ nhiều nhất trong tất cả, sau Ávila."

Không phải vì bên ngoài khó. Mà vì lần đầu tiên, cái đang sụp đổ không phải là kế hoạch, mà là lòng tin vào người bà đã chọn.

Bà không ngồi than. Bà viết thư, cho Gracián, cho Bề Trên Cả, cho giám mục, cho vua Felipe II. Giọng thư ôn hoà, không đao to búa lớn, nhưng không một chữ thỏa hiệp về bản chất:

"Con cần Đức Cha biết: các chị em ở đây không làm điều gì sai. Nếu có lỗi, lỗi là của con, vì con đã đến đây. Nhưng con tin Chúa muốn điều này."

Vào những năm cuối đời, Têrêsa đang vận hành thứ mà về kỹ thuật không có hình thức chính thức nào: một mạng lưới mười bảy đan viện nữ và hàng chục đan viện nam, phân tán khắp Tây Ban Nha, mỗi nơi một giám mục khác nhau, một văn hóa vùng khác nhau, một mức độ ủng hộ hay chống đối khác nhau.

Bà không có văn phòng. Không có nhân viên. Không có ngân sách trung ương.

Bà có thư.

Hơn 450 lá thư còn lưu đến ngày nay, và đây chỉ là phần sót lại, vì đa số không được giữ. Những lá thư đó là toàn bộ hệ thống điều hành của bà: chỉ đạo kỷ luật đan viện, giải quyết xung đột nội bộ, thương lượng với bề trên địa phương, duy trì quan hệ với nhà bảo trợ mà không để quan hệ đó bóp nghẹt tự do của cộng đoàn, bàn chiến lược với Gracián và Gioan Thánh Giá, tranh thủ sự bảo vệ từ hoàng gia khi cần.

Và tất cả được viết trong một giọng hoàn toàn khác với Tự truyện hay Lâu Đài Nội Tâm.

Trong thư, Têrêsa viết như người đang nói chuyện trực tiếp, thực tế, sắc bén, hiểu rõ từng người đang nhận thư, và thỉnh thoảng, một câu hài hước bật ra không cố ý. Khi một bà quý tộc hứa tài trợ mà không chuyển tiền, đại ý bà viết: "Chúng con đang đợi lời hứa của Đức Bà thành gạch. Hiện tại chúng con vẫn đang ở trên lời hứa." Khi một chị em trẻ tự ái vì bị nhắc nhở, bà viết cho Bề Trên địa phương, đại ý: "Người trẻ hay tự ái lắm. Đừng làm căng, nhưng đừng nhượng bộ. Cứ bình thản, Chúa cũng đã phải đợi chúng ta lâu lắm mà."

Đọc thư của bà, người ta cảm nhận điều lạ: bà không bao giờ có vẻ quá tải. Bận, có. Mệt, có. Đau, có. Thỉnh thoảng rõ ràng là tủi, là mệt mỏi với con người. Nhưng không có cái cảm giác của người đang sắp vỡ vì gánh quá nặng.

Vì sao?

"Tôi chỉ là cái gậy, Chúa mới là người chống"

Trong Libro de las Fundaciones, Têrêsa viết: "Không đan viện nào được lập mà không qua một thử thách, theo cách này hay cách khác. Chúa dường như muốn điều đó."

Câu đó không phải lời an ủi. Đó là cách bà định nghĩa lại toàn bộ vai trò của mình.

Bà không phải người xây. Bà là người được Chúa dùng để xây. Sự khác nhau không phải là ngữ pháp, nó thay đổi hoàn toàn cách bà đứng trước thất bại, trước chống đối, trước những đêm ngủ trên sàn đất ẩm của căn nhà mượn không có ổ khóa, hay trước Seville đang rạn nứt, hay trước Pastrana phải bỏ lại sau lưng.

Khi không ôm kết quả, người ta dám làm những thứ vượt xa sức của họ. Không phải vì liều lĩnh. Mà vì họ hiểu phần việc của mình chỉ là đến, làm, rồi để Chúa quyết định phần còn lại.

Têrêsa làm rất nhiều. Rất thực tế, rất quyết liệt, rất không khoan nhượng khi đụng đến bản chất đời đan tu. Nhưng kết quả, thành hay bại, được yêu hay bị hiểu lầm, đan viện sống hay đan viện phải đóng cửa, bà để trên bàn của Chúa.

Và từ chỗ đó, mỗi buổi sáng bà có thể lại lên xe.

Dù không thích đi đường. Dù đang đau đầu. Dù bụi đỏ hay mưa lạnh hay con sông không có cầu đang chờ phía trước.

(Còn tiếp...)

- John Phạm-