Thánh Teresa thành Ávila - Tập 8: Đi qua khủng hoảng

 Tập 8: Đi qua khủng hoảng

(Series viết về Teresa thành Ávila · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 31)

Năm 1577, Têrêsa đang ở Toledo.

Bà ở đó vì người ta muốn bà ở yên. Và lần này, "người ta" không phải một bà quý tộc khó tính hay một giám mục thờ ơ. Lần này là cả một cỗ máy thể chế, bề trên dòng, quyết định Tổng Hội, Khâm sứ Tòa Thánh, đang quay về phía bà với một thông điệp rất rõ:

Đủ rồi.

Để hiểu tại sao mọi thứ leo thang đến mức đó, cần quay lại mười năm trước và nhìn thẳng vào cái động lực mà người ta thường bỏ qua khi kể về Têrêsa: cuộc xung đột này không phải chỉ là xung đột thiêng liêng. Nó còn là xung đột quyền lực, tài chính, và bản sắc tổ chức.

Từ năm 1562, khi đan viện Thánh Giuse đầu tiên được lập, dòng Cát Minh Chân Trần và dòng Cát Minh Có Giày đều thuộc cùng một dòng tu về mặt pháp lý. Cùng tên, cùng bề trên cả ở Rôma, cùng lịch sử Cát Minh.

Nhưng trong thực tế, hai cách sống đó ngày càng tách xa nhau, và không phải theo hướng ai cũng thấy rõ ngay. Sự khác biệt không chỉ là giày hay chân trần, không chỉ là có dote hay không. Nó nằm ở một điều sâu hơn: Cát Minh Chân Trần đang đặt câu hỏi, bằng cách sống, không bằng lời, rằng liệu mô hình tu trì hiện tại của Có Giày có còn là đời tu theo nghĩa thật không.

Không ai cần nói thẳng. Chỉ cần nhìn vào hai đan viện đứng cạnh nhau: một đan viện nơi nữ tu tiếp khách, giữ người hầu, phân tầng theo gốc gác quý tộc; một đan viện nơi mọi người làm việc như nhau, không phân biệt, không tiếp khách, cầu nguyện sâu và sống nghèo thật. Người ngoài nhìn vào và tự rút ra kết luận.

Cát Minh Có Giày cảm nhận rõ điều đó. Và họ không thích nó.

Nhưng đến năm 1575, cảm giác đó chuyển thành hành động.

Tháng 5 năm 1575, Tổng Hội Dòng Cát Minh họp tại Piacenza, Ý.

Những gì xảy ra ở đó không phải một cuộc tranh luận thần học. Đó là một quyết định chính trị:

Thứ nhất, Tổng Hội ra lệnh tất cả tu sĩ Chân Trần phải trở về đan viện Có Giày của tỉnh dòng mình, thực chất là lệnh giải tán toàn bộ công trình mà Têrêsa và Gioan Thánh Giá đã dành mười năm để xây.

Thứ hai, họ bổ nhiệm hai Visitator có thẩm quyền điều tra và trừng phạt các tu sĩ Chân Trần. Một trong hai người, cha Jerónimo Tostado, được giao nhiệm vụ đến Tây Ban Nha.

Tostado không phải một nhà thần học tranh luận về nguyên tắc. Ông là người hành pháp, và nhiệm vụ của ông, theo đúng nghĩa đen: đi từng tỉnh dòng, kiểm soát các cuộc bầu cử, đe dọa bằng vạ tuyệt thông bất kỳ ai ủng hộ Chân Trần, và tháo gỡ cơ cấu mà Têrêsa đã xây.

Tại Seville, ông cho người đến chủ trì bầu cử bề trên, rồi đe dọa bằng vạ tuyệt thông bất kỳ ai bỏ phiếu cho người của Têrêsa. Bà ghi lại trong thư: "Cha tỉnh dòng Có Giày đến, theo lệnh của Tostado, để điều hành bầu cử. Ông đe dọa vạ tuyệt thông bất kỳ nữ tu nào bỏ phiếu cho tôi."

Về phía Têrêsa, bà không im lặng. Bà viết thư cho vua Felipe II. Bà viết thư cho Tòa Thánh. Bà viết cho bất kỳ ai có thể nghe. Và thực tế, bà thắng một ván nhỏ: Khâm sứ Tòa Thánh lúc đó, Ormaneto, ủng hộ cải tổ, và điều đó giúp Chân Trần có chút thở.

Nhưng năm 1577, Ormaneto qua đời.

Người kế nhiệm, Filippo Sega, không ủng hộ Chân Trần. Ông mô tả Têrêsa là "một người đàn bà bất tuân và hay lang thang, không ở yên trong đan viện của mình."

Với Sega ngồi vào ghế Khâm sứ, ván cờ đảo chiều hoàn toàn.

Trong bối cảnh đó, Gioan Thánh Giá đang ở đâu?

Ông là cha giải tội tại đan viện Nhập Thể ở Ávila, đan viện cũ của Têrêsa, đan viện Có Giày nơi bà đã sống hai mươi năm. Ông được bổ nhiệm vào vị trí đó bởi Khâm sứ Ormaneto, nghĩa là bởi quyền Tòa Thánh, không phải bởi bề trên dòng địa phương.

Năm 1576, bề trên Cát Minh Có Giày ở Tây Ban Nha ra lệnh cách chức ông, đưa ông về đan viện Có Giày. Ông từ chối, lý do pháp lý hoàn toàn rõ: ông được bổ nhiệm bởi Khâm sứ, không phải bởi bề trên dòng địa phương, và không thể bị tước chức bởi người không có thẩm quyền bổ nhiệm ông.

Ormaneto còn sống và còn làm Khâm sứ, ông xác nhận Gioan ở lại Nhập Thể.

Nhưng khi Ormaneto mất, Sega lên thay, và Gioan Thánh Giá trở thành biểu tượng sống của điều mà Cát Minh Có Giày muốn xóa: một tu sĩ Chân Trần đang hiện diện ngay trong lòng một đan viện Có Giày, có thẩm quyền linh hướng với các nữ tu, và từ chối phục tùng mệnh lệnh cách chức.

Để giải quyết ông, họ không có con đường pháp lý rõ ràng, bởi vị trí ông phức tạp về mặt thẩm quyền, lại đang trong thời kỳ tranh chấp. Vì vậy họ chọn con đường khác.

Đêm 2 tháng 12 năm 1577

Đêm đó, một nhóm tu sĩ Cát Minh Có Giày, cùng với binh lính và một số giáo dân, đến đan viện Nhập Thể.

Họ phá cửa vào.

Gioan Thánh Giá và một linh mục Chân Trần khác bị kéo ra, không có thủ tục, không có trát tòa, không có gì cả. Người kia được thả sau vài ngày. Gioan bị giữ lại.

Ông bị đưa đến đan viện Cát Minh Có Giày ở Toledo, và ở đó, một "tòa án" nội bộ được triệu tập, gồm chính các bề trên trong dòng. Tội danh: bất tuân, phản loạn, không chịu trở về đan viện Có Giày theo lệnh của Tổng Hội Piacenza.

Bản án: giam giữ vô thời hạn cho đến khi ông "đổi ý."

Phòng giam được ghi lại cụ thể: khoảng 3 mét nhân 1,8 mét. Một lỗ thông hơi nhỏ gần trần là nguồn ánh sáng duy nhất, và chỉ đủ để ông đọc sách nguyện trong vài phút vào giữa trưa, khi nắng lọt đúng góc.

Ông bị đánh đòn định kỳ, mỗi thứ sáu, trước bữa tối, trước mặt cộng đoàn, như một hình thức "kỷ luật huynh đệ" theo luật dòng cũ. Thức ăn: bánh mì, nước, và đôi khi cá mòi thối.

Chín tháng.

Tin đến với bà trong vòng vài ngày: Gioan Thánh Giá bị bắt.

Nhưng không ai cho bà biết ông đang ở đâu chính xác. Không ai cho bà biết điều kiện giam giữ. Hệ thống đang giữ bí mật có chủ ý, để không ai có thể can thiệp từ bên ngoài.

Bà viết thư cho vua Felipe II. Không phải thư cầu xin, mà là thư cáo buộc thẳng: "Điều này không thể chấp nhận được. Ngay cả những người Hồi giáo cũng đối xử tốt hơn với tù nhân của họ."

Felipe nhận thư. Làm gì đó ở cấp ngoại giao. Nhưng quyết định giam giữ Gioan không nằm ở tay vua, nó nằm trong tay hệ thống nội bộ của dòng tu, và vua không có cách can thiệp trực tiếp vào đó.

Gioan vẫn ở trong phòng giam.

Và Têrêsa, bị cấm di chuyển, bị cấm lập thêm đan viện, bị Khâm sứ Sega coi là "người đàn bà bất tuân hay lang thang", ngồi trong đan viện Thánh Giuse Toledo mà viết thư, viết thư, viết thư.

Đây là giai đoạn bà viết nhiều thư nhất trong đời, không phải thư linh hướng, mà là thư vận động: cho vua, cho giám mục, cho bất kỳ ai có thể tạo áp lực lên hệ thống đang giam người.

Và trong chính những tháng ngày đó, giữa bão, giữa bất lực, giữa không biết người bạn đồng hành của mình sống chết thế nào, bà ngồi xuống và bắt đầu viết Lâu Đài Nội Tâm. Nhưng đó là câu chuyện của tập sau.

Sau chín tháng, Gioan Thánh Giá tự giải thoát.

Ông đã dành nhiều tuần để lên kế hoạch: quan sát lịch của người canh gác, tháo dần các vít của bản lề cửa phòng giam để không làm tiếng động, và bện dây thừng từ những tấm chăn trên giường.

Đêm 15 tháng 8, lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, khi người canh ngủ, ông mở cửa, lách qua hành lang tối, leo qua một bức tường bằng dây thừng, và nhảy xuống bên dưới.

Ông không biết mình đang ở phần nào của Toledo. Trong bóng tối hoàn toàn, không có bản đồ, không có ai dẫn đường, ông đi theo một con chó xuất hiện từ bóng tối, cho đến khi tìm được một ngõ có ánh đèn.

Ông mang theo người một thứ duy nhất: những trang thơ viết trong bóng tối chín tháng, trong số đó có những đoạn đầu của Đêm Tối Tâm Hồn, bài thơ được viết trong điều kiện mà không ai có thể tưởng tượng là có thể viết thơ.

Khi tin Gioan thoát được đến tay Têrêsa, bà không bình luận dài. Trong thư, bà chỉ viết đại ý: "Tạ ơn Chúa. Bây giờ hãy lo cho ông ấy được nghỉ ngơi."

Cuộc xung đột kéo dài năm năm, từ 1575 đến 1580, với hàng trăm lá thư, nhiều quyết định bị lật ngược, nhiều tu sĩ bị bắt, nhiều đan viện bị đe dọa đóng cửa.

Cuối cùng, ngày 22 tháng 6 năm 1580, Đức Giáo Hoàng Gregory XIII ký sắc lệnh Pia Consideratio: Cát Minh Chân Trần được công nhận là một tỉnh dòng độc lập, có thể tự bầu bề trên và tự soạn hiến pháp riêng, tuy vẫn thuộc dòng Cát Minh về danh nghĩa, nhưng không còn nằm dưới quyền kiểm soát trực tiếp của Cát Minh Có Giày.

Về mặt kỹ thuật, đây không phải là sự tách rời hoàn toàn. Nhưng về mặt thực tế: hai dòng từ đây đi con đường của mình.

Điều quan trọng cần hiểu rõ: Têrêsa không muốn chia rẽ. Bà không bắt đầu cải tổ với mục tiêu lập một dòng mới. Bà muốn canh tân từ bên trong, như nhiều người cải tổ trong lịch sử Giáo hội đã cố làm.

Nhưng sau năm năm bị Tostado đe dọa, bị Sega gọi là "kẻ lang thang," bị cấm di chuyển, nhìn Gioan Thánh Giá bị giam chín tháng không lý do pháp lý thật sự , bà nhận ra điều mà nhiều người cải tổ trước bà cũng đã nhận ra: khi hệ thống cũ không thể chứa cách sống mới mà không bóp nghẹt nó, thì sự tách ra là điều không thể tránh.

Không phải thắng lợi. Không phải thất bại. Chỉ là thực tế.

Có một điều xuyên suốt tất cả những năm tháng đó mà dễ bị bỏ qua khi đọc về Têrêsa, vì nó không ồn ào, không kịch tính, không để lại dấu tích nào nhìn thấy được từ bên ngoài.

Bà cầu nguyện. Mỗi ngày. Không bỏ. Dù đang ở Toledo hay trên xe ngựa, dù đang viết thư cho vua hay ngồi chờ tin Gioan Thánh Giá còn sống hay đã chết.

Không phải cầu nguyện theo nghĩa hoàn thành một nghĩa vụ. Mà là cầu nguyện theo nghĩa bà đã viết trong Lâu Đài Nội Tâm: trở về trung tâm của mình, nơi không có tiếng ồn của thể chế, không có giọng của Tostado, không có bóng của Sega, không có bức tường của phòng giam Toledo, chỉ có Thiên Chúa và linh hồn bà, trong im lặng mà không cô đơn.

Những người sống gần bà trong giai đoạn đó ghi lại một điều lạ: bà lo lắng thật, bà đau thật, bà mệt thật, nhưng bà không hoảng loạn. Khi nhận tin xấu, bà ngồi yên một lúc, rồi đứng dậy và viết thư tiếp. Khi con đường bị chặn, bà tìm con đường khác, không phải vì bà có nhiều chiến lược dự phòng, mà vì bà không đặt kết quả cuối cùng vào tay mình.

Bà từng viết cho một nữ tu đang lo lắng về tương lai đan viện mình: "Đừng để những điều chưa xảy ra làm phiền con bây giờ. Ngày mai có nỗi lo của ngày mai. Hôm nay, Chúa đang ở đây, và đủ rồi."

Đó không phải lời an ủi sáo rỗng. Đó là cách bà thực sự sống, cách bà đã tập sống trong nhiều thập niên, qua bệnh tật, qua Tòa Dị Giáo, qua những đêm trên xe ngựa không biết con đường phía trước có cầu không, và bây giờ, qua năm năm dài nhất của đời mình.

Nhiều người trong lịch sử Giáo hội đã chiến đấu cho cải tổ, và bị nghiền nát không phải vì họ thua về mặt thể chế, mà vì họ để cơn bão bên ngoài đi vào bên trong và xé nát họ từ trong ra. Họ trở nên cay độc, mệt mỏi, hoặc đánh mất chính mình trong cuộc chiến.

Têrêsa không bị xé nát, không phải vì bà mạnh hơn người khác, mà vì bà biết mình không phải nguồn lực chính của cuộc chiến này. Bà đã trao công việc vào tay Chúa từ trước khi nó bắt đầu. Và vì vậy, khi mọi thứ vượt quá tầm tay bà, Gioan trong ngục, Sega trên ghế Khâm sứ, lệnh cấm đóng kín, bà không cảm thấy toàn bộ công trình đang sụp đổ trên vai mình.

Bà cảm thấy: "Đây là phần không thuộc tay con. Con đã làm phần của con. Phần còn lại, Ngài biết."

Và rồi bà ngủ. Hoặc viết thư. Hoặc bắt đầu cuốn sách lớn nhất đời mình.

Đó là nội tâm của một thánh nhân, không phải nội tâm không có bão, mà là nội tâm có một chỗ bão không vào được.

Khi sắc lệnh đến, bà sáu mươi lăm tuổi

Và sức khỏe gần như kiệt sức.

Bà chỉ còn hai năm để sống. Nhưng bà tiếp tục lên xe.

(Còn tiếp...)

-John Phạm-