Thánh Gioan Thánh Giá-Tập 1: Người làm thơ trong bóng tối Toledo

 Tập 1: Người làm thơ trong bóng tối Toledo

(Series viết về Gioan Thánh Giá · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 26)

Một đêm không có đèn.

Không thông báo.

Không lịch làm việc.

Không ai hẹn gặp.

Chỉ có bốn bức tường đá, một cửa gỗ dày, một khe nhỏ ở trên cao cho chút không khí lạnh, và tiếng bước chân ai đó đi ngang ngoài hành lang.

Ở đâu đó trong căn phòng tối ấy, một người đàn ông độ tuổi giữa ba mươi, nhỏ con, gầy, đang thì thầm với chính mình. Không phải lời than. Không phải câu chửi thề. Là một bài thơ.

Anh không có giấy. Không có bút.

Mọi chữ phải được viết trên trí nhớ, lặp đi lặp lại cho đến khi chúng dính vào não như một hình xăm.

Anh bắt đầu như thế này, theo bản dịch sau này: một linh hồn lén ra khỏi nhà, ban đêm, khi mọi người đã ngủ, để đi gặp người mình yêu.

Cái đêm tối anh đang sống, bị nhốt, bị đánh, bị bỏ đói, dần dần trộn vào “đêm tối linh hồn” trong thi ca của anh.

Nếu bạn từng trải qua một thời gian mà: lịch học, lịch làm, mạng xã hội vẫn chạy đều, nhưng bên trong như bị rút hết pin, đi lễ, cầu nguyện, phục vụ vẫn làm, nhưng không còn cảm được Chúa như trước, thì bạn đã đứng rất gần cái đêm của Gioan rồi.

Chỉ khác là: anh không có điện thoại để lướt. Anh chỉ có bóng tối. Và một Thiên Chúa im lặng.

Năm 1577, Gioan khoảng 35 tuổi. Anh đã chịu chức linh mục, đã cùng Teresa Avila lập những nhà dòng Cát Minh “đi chân đất”, nhỏ, nghèo, cầu nguyện nội tâm nhiều hơn nói chuyện. (Bạn nào chưa hiểu Teresa Avia là ai thì có thể xem lại seri này nha: https://www.facebook.com/photo?fbid=1285343990472155&set=a.389171626756067)

Anh không phải là người làm cách mạng bằng diễn văn dài. Anh là kiểu người đi lại giữa các nhà dòng, ngủ trên nệm rơm, ăn chung với anh em, dạy người ta cầu nguyện bằng sự im lặng.

Nhưng chính cái im lặng đó chọc vào một dây thần kinh của hệ thống.

Ở một phía, có những tu sĩ đã quen với nếp sống nới lỏng: nhà lớn, khách ra vào, luật bớt khắt khe, họ là “Cát minh mang giày”.

Ở phía kia, Teresa và Gioan kéo vài cộng đoàn nhỏ quay về nghèo tuyệt đối, thinh lặng, kỷ luật. Họ mang dép thừng. Họ không cần nhiều đồ.

Trong ngôn ngữ nhà đạo, người ta bắt đầu nói: “Cát Minh Nhặt Phép”, những người giữ luật tới từng chi tiết nhỏ, như các cụ nói “giữ phép nghiêm nhặt”.

Trong nội bộ, những từ như “nhặt phép” hay “giữ phép” không còn là phân loại luật,nó trở thành từ khoá của một xung đột:

giữa những người thấy cần sửa mình,

và những người thấy mình đã ổn.

Đêm 2 tháng 12 năm ấy, vài tu sĩ “giữ phép” vào nhà dòng nơi Gioan đang sống ở Ávila. Họ không vào một mình: đi kèm là quyết định, con dấu, và cái quyền của người “đúng luật”.

Họ đọc tên anh.

Họ nói anh phải đi theo họ theo lệnh bề trên.

Anh cố giải thích: cải tổ của anh đã được đại diện Đức Giáo Hoàng cho phép, nhưng trong phòng xử, số đông thắng.

Một tu sĩ trẻ khác, có thể là bạn anh, đứng im, mắt nhìn xuống sàn. Anh ta nghe tên Gioan bị đọc, nghe bản án “tù trong nhà dòng”, nhưng không nói gì. Có lẽ anh ta cũng sợ, sợ bị kéo vào, sợ mất chỗ.

Gioan đi ra khỏi phòng xử án, tay không, chỉ còn chiếc áo dòng mỏng. Anh bước vào một hành lang mới: hành lang dẫn tới nhà tù của chính nhà dòng mình.

Nhà tù của tu viện Toledo không phải là nhà giam kiểu phim Hollywood. Nó là một căn phòng nội bộ: dài khoảng ba mét, rộng gần hai mét, trần thấp, không cửa sổ thật, chỉ có một lỗ nhỏ gần trần, đủ để chút không khí và ánh sáng lọt vào.

Người ta mô tả: anh bị giam gần như hoàn toàn trong bóng tối, chỉ được cho ăn bánh mì và nước, bị đánh công khai trước cộng đoàn ít nhất tuần một lần.

Anh ngủ trên sàn.

Anh không có áo ấm.

Mùa đông Castile lạnh đến mức thấu xương.

Những ngày đầu, anh làm điều bất cứ ai cũng làm:

đếm số bước từ tường này sang tường kia;

nhớ lại những khuôn mặt đã đưa anh tới đây;

hỏi Chúa: “Vì sao?”

Nhưng dần dần, câu hỏi “vì sao” không còn đủ. Nó bào mòn.

Anh bắt đầu đổi câu hỏi: “Nếu Chúa vẫn ở đây, ở trong cái phòng mười bước này, thì Ngài đang làm gì với tôi?”

Trong một bài suy niệm hiện đại, người ta dùng hình ảnh: trong nhà tù Toledo, cơn sâu bướm cũ của Gioan tan ra, để một con bướm mới mọc cánh.

Nhưng với chính anh, nó không thơ như vậy. Nó là đói, là lạnh, là roi, là cô đơn, là tiếng giờ kinh phụng vụ vọng từ nhà nguyện bên kia tường mà anh không được tham gia.

Anh nghe anh em đọc Thánh Vịnh, nhưng anh bị treo trên tường, tay trói, lưng rướm máu sau mỗi lần “kỷ luật” vào mỗi thứ sáu.

Một người khác có thể đã bỏ cuộc ở đây.

Anh thì bắt đầu làm điều mình biết làm tốt nhất: lắng nghe và đặt tên cho những gì xảy ra bên trong.

Đêm tối, không chỉ là thời tiết

Bên ngoài, bầu trời Toledo cũng tối.

Nhưng cái làm anh ám ảnh hơn là bóng tối bên trong.

Anh từng là cha linh hướng, từng nghe người khác kể về những giai đoạn cầu nguyện khô khan, mất hứng thú, mất cảm xúc. Anh từng giúp người ta gọi đó là “thử thách”.

Giờ thì anh ở một mức khác:

không chỉ mất cảm xúc dễ chịu,

mà mọi “lý do đẹp” để đi tu, phục vụ, hiến thân… cũng bị đóng băng.

Không ai nhìn thấy anh. Không ai khen anh. Không ai gọi anh là “người thánh thiện”.

Anh không còn “cái lợi” tâm lý nào của việc sống đạo.

Nếu đây là một trò chơi, thì Chúa vừa tắt hết đèn, tắt luôn bản nhạc nền, rút luôn mọi phần thưởng ngay lập tức.

Trong bóng tối đó, anh nhận ra:

nếu còn ở lại,

thì không phải vì sẽ được làm bề trên,

không phải vì sẽ được lịch sử biết ơn,

mà chỉ vì Người Anh Yêu.

Anh bắt đầu dùng ngôn ngữ người tình để nói về Thiên Chúa:

“Nhà” là cái tôi cũ, những bảo đảm, những dính bén.

“Đêm” là khoảnh khắc anh lặng lẽ bước ra khỏi chúng.

“Người yêu” là Thiên Chúa, Đấng chờ anh bên ngoài mọi ánh đèn cũ.

Anh viết, trong đầu, một bài thơ: Noche oscura, “Đêm tối”.

Trong bài, linh hồn lén bước ra, trong đêm, khi “nhà đã ngủ”, không ánh sáng nào dẫn đường, chỉ có “ngọn lửa nhỏ bừng trong lòng”.

Nếu bạn từng trải qua một đêm như vậy, không phải đêm mất ngủ vì deadline, mà đêm bạn cảm thấy mọi thứ mình bám víu nãy giờ đều không còn giữ được mình, bạn sẽ hiểu tại sao anh gọi nó là “happy night”, “đêm hạnh phúc”: đêm mà mình dám rời khỏi nhà cũ để đi về phía Người Yêu.

Trong phòng tù Toledo, “Đêm tối” không phải là ý niệm, là concept.

Nó là không khí anh hít. Là mùi ẩm mốc anh ngửi. Là tiếng roi anh nghe.

Và là ánh sáng rất mỏng nhưng bền, cháy ngay giữa lồng ngực anh.

Chín tháng sau, vào một đêm mùa hè 1578, Gioan trốn ngục.

Anh bện chăn thành dây, buộc vào khung cửa nhỏ của một phòng bên cạnh, chui qua một lỗ không ai nghĩ là người lớn lọt được. Anh trượt xuống tường, đầu gối sượt đá, tay rách, rồi chạy trong bóng đêm tới một tu viện nữ Cát Minh ở Toledo.

Một sơ mở cửa, gần như không nhận ra anh. Một tu sĩ từng đứng thuyết giảng giờ chỉ còn là một dáng người gầy, mắt quen với bóng tối hơn với ánh đèn.

Người ta kể: khi hồi phục, anh chép lại những câu thơ đã thuộc lòng trong tù, rồi dần dần viết thêm những dòng chú giải. Nhiều khổ thơ của Bài ca Linh Hồn, phần mở đầu cho những gì sau này ta gọi là “Đêm tối linh hồn”, được sinh ra giữa phòng tối tăm và ẩm mốc như thế.

Tập này dừng ở đây.

Ở một căn phòng mười bước, một người trẻ bị chính anh em của mình đánh và bỏ đói.

Chính tại chỗ không ai muốn ở lại ấy, anh học cách gọi tên một kinh nghiệm mà sau này cả thế giới sẽ mượn: “đêm tối linh hồn” không phải một hashtag buồn bã, mà là tên của một giai đoạn thanh luyện, nơi cái tôi cũ tan ra để một con người tự do hơn mọc cánh.

Nhưng câu chuyện của Gioan không bắt đầu ở Toledo.

Để hiểu vì sao một người có thể ở lại với Chúa giữa đói, lạnh, roi, và cô đơn như vậy, ta phải quay ngược lại nhiều năm: về một cánh đồng gió ở Castile, về một cậu bé nghèo đi nhặt củi, tay nứt nẻ, áo mỏng, luôn cảm thấy mình là người dư thừa trong chính gia đình mình.

Trước căn phòng mười bước, đã có những hành lang khác:

hành lang bệnh viện nơi một thiếu niên bưng cháo cho người bệnh;

hành lang trường học Dòng Tên, nơi một cậu trai nhỏ con ngồi ở hàng cuối, lặng lẽ;

và cuối cùng là hành lang dẫn tới cửa một nhà dòng Cát Minh, nơi anh đứng rất lâu trước tiếng chuông và mùi gỗ ẩm của nhà nguyện, trước khi gõ cửa.

Tập 2 sẽ bắt đầu từ đó...

(Còn tiếp)

- John Phạm-